De Grote of Sint-Nicolaaskerk is de meest prominente kerk in de Nederlandse stad Monnickendam. Dit indrukwekkende gotische bouwwerk bevindt zich aan de Zarken, aan de rand van het historische stadscentrum.

De bouw van de kerk begon kort na 1400. Het koor werd voltooid in 1450, terwijl de toren tussen 1510 en 1550 werd gebouwd. Sinds 1572 is de kerk protestants, waarna de doopkapel werd verwijderd. In 1644 werden de laatste traveeën van het schip afgerond, en rond diezelfde periode kreeg de torenspits een vernieuwd ontwerp.

Tijdens de restauratie van 1959-1969 werden de sacristie, het gebouw tussen de twee ingangen, de dakruiter en de ven-stertraceringen gereconstrueerd. De huidige dakruiter is echter niet origineel; de oorspronkelijke dakruiter werd in 1870 verwijderd vanwege bouwvalligheid. Op 21 november 1967 werd de kerk, inclusief delen van het interieur, officieel erkend als rijksmonument.

De Toren

De toren, gelegen aan de westzijde van de kerk, werd gebouwd tussen 1510 en 1550. In de toren bevinden zich nissen die oor-spronkelijk bedoeld waren voor heiligenbeelden. Deze beelden zijn echter nooit geplaatst, omdat de Reformatie plaatsvond voordat dit kon worden gerealiseerd.

Binnenin de toren bevindt zich een klokkenstoel met een klok, gegoten in 1641 door Everhardus Splinter. De klok heeft een indruk-wekkende diameter van 171,2 cm. Helemaal bovenaan de toren prijkt een achthoekige torenspits.

Interieur

In de kerk staat nog een origineel gotisch doopvont, dat van voor de Reformatie dateert. Het is van Bentheimer zandsteen. Hoe oud het is, is niet duidelijk er zijn namelijk geen documenten uit de tijd. Een deel van de historie is wel bekend, het doopvont is namelijk gebruikt als bak om kalkspecie te maken en om dove kolen in te bewaren. Vlak na de oprichting van het Rijksmuseum in Amsterdam gaf deze instelling aan het doopvont wel te willen kopen van de kerk. Ook cadeau krijgen was een optie. In 1890 werd door het mus-eum opnieuw een vruchteloze poging gewaagd om het doopvont te verkrijgen.

Nabij het doopvont staan meerdere herenbanken, een aantal van deze banken zijn genummerd. Drie herenbanken zijn om de pilaren van de kerk gebouwd, degene met de luifel is de voormalige burgemeestersbank. Een vierde bank, de oliebollenkraam, staat los en heeft een luifel op pilaren. In 1795 worden de banken voor 4 gulden per jaar verhuurd aan de burgers. Niet het kerkbestuur, maar de raadsleden en burgemeester hebben zelf het besluit genomen niet langer een speciale plek in de kerk te willen hebben.

De preekstoel dateert uit 1695 en stond oorspronkelijk in de Marktpleinkerk van Winschoten. Aan de zuidelijke muur hangt een rouw-bord van Petronella Sara Geertruda Lewe van Middelstum.

In 2013 werd er een keuken in de kerk gebouwd om op die manier het gebouw meer multifunctioneel te kunnen maken.[1]

Orgels

In de kerk bevindt zich een tussen 1778 en 1780 gebouwd hoofdorgel. Het zwaluwnestorgel is gebouwd door Johann Gerstenhauer met pijpwerk uit het voorgaande orgel uit 1530. De kas is in een (neo)gotische stijl gebouwd door Daniël Stoopendaal.[2] Hij heeft hiervoor ouder materiaal gebruikt. Het orgel is rood van kleur, terwijl de luiken blauw van kleur zijn. De klaviatuur van dit orgel bevindt zich in de toren. Voor de organist zijn een camera en microfoons aangebracht, zodat deze via een beeldscherm en geluids-systeem kan horen en zien wat er in de zaal gebeurd. De organist kan ook via het snijwerk in het zwaluwnest kijken.

In het koor staat een neogotisch koororgel van de hand van James Bruce uit 1834, dat oorspronkelijk in Schotland heeft gestaan. Dit orgel staat sinds 2000 in de Grote Kerk.[3] Tevens is er nog een kistorgel dat oorspronkelijk in de Martinikerk te Groningen heeft gestaan.

Koor

Het koor stamt uit de tweede bouwfase van de kerk. Het werd rond 1450 gebouwd. Het wordt van de rest van de kerk afgescheiden door een koorschot dat van rond de bouwtijd is. Het koorhek is ook rond die tijd gemaakt, maar is meermalen aangepast. De hoofd-stijlen van het hek zijn rond 1530 geplaatst, het maaswerk en de panelen zijn ergens in 1562 of 1563 gemaakt. Het altaar werd in 1572 verwijderd, maar het koorschot bleef staan. Het koor kreeg vanaf dat jaar een meer wereldse functie, zoals ontvangstruimte voor het stadsbestuur van Monnickendam. Vanaf 1620 werden de burgemeesters van Monnickendam in het koor verkozen en er vonden vergaderingen plaats. Daarnaast bleef het wel ook een plek waar mensen begraven konden worden. De twee grote deuren in het hek zijn in 1786 geplaatst. Deze zijn voorzien van verschillende decoraties, in elke deur is een kandelaber geplaatst met aan weerszijden een dolfijn. In het koor staat ook het Schotse orgel.

Graven

Op 30 december 1830 vond de laatste begrafenis in de kerk plaats, tot die tijd werd de kerk lange tijd als algemene begraafplaats ge-bruikt. Tot 1642 konden er ook witte grafstenen in de zerkenvloer geplaatst worden. Alleen op de plek van de doopkapel werd niet gebruikt om mensen in te begraven. Door het gebruik als algemene begraafplaats liggen er mogelijk 30.000 mensen in de kerk be-graven.[4] Doordat er na een begrafenis altijd een holte ontstaat bleef de vloer telkens verzakken, om die reden is de zerkenvloer meermaals met nieuw zand opgehoogd. Begrafenissen konden ook op de zondag plaatsvinden. In eerste instantie vonden begrafe-nissen de hele dag plaats, later werd dit alleen nog gedaan na de kerkdienst, weer later werd het op zondag verboden om te be-graven.

In de kerk liggen meerdere bekende Monnickendammers. Onder hen een aantal marineofficieren, zoals admiraal Cornelis Dirks-zoon, viceadmiraal Hermanus Reijntjes en kapitein Jan Mauw (gesneuveld tijdens de slag bij Solebay).

Aan de westelijke muur hangt ook een marmeren epitaaf uit 1807 voor Jan Nieuwenhuyzen, de doopsgezinde predikant die bekend werd als de oprichter van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen.

Foto-Galerie

1. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Datering: 25 mei 2014. Foto: MichielverbeekNL - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0 nl

2. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Zuidgevel. Datering: 8 juni 2015. Foto: Hnapel - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

3. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Zuidgevel. Datering: 1 februati 2000.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

4. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Overzicht van de kerk met een aantal herenbanken. Datering: 26 juni 2016.

Foto: Hnapel - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

5. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Het Gerstenhauerorgel met de luiken open. Datering: 27 april 2016.

Foto: Dqfn13 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

6. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam.  Overzicht naar westen met koorhek, gezien vanuit het middenkoor.  Datering: 30 december 2024. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Gotischd doopvont. De leeftijd is onzeker, het is ergens tussen de 13e en 15e eeuw gemaakt. Het vont is uit één stuk Bentheimer zandsteen. Datering: 27 april 2016. 

Foto: Dqfn13 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

8. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Drie herenbanken in de Grote Kerk van Monnickendam. De voorste is de zogenaamde burgemeestersbank. De zitplaatsen van die bank werden gedurende de Franse Tijd voor vier gulden per jaar verhuurd aan de gewone burgers, omdat in die tijd gelijkheid belangrijker was. Datering: 27 april 2016. Foto: Dqfn13 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

9. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Dit orgel werd rond 1828 gebouwd in Schotland. Het orgel is nog volledig origineel, maar wel gerestaureerd. Het kreeg bij de bouw door James Bruce een klavier, maar kort na oplevering voegde hij er een tweede aan toe. Het orgel is in bruikleen bij de Grote Kerk, eigenaar is G. Verloop. Datering: 27 april 2016. Foto: Dqfn13 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

10. Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam. Noordportaal. Datering: Onbekend.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

Literatuur

• Voogel, Harry. De Grote Kerk van Monnickendam, Monnickendam. ISBN 978-90-809167-2-2.

Referenties

1. Kerk Monnickendam toegerust op nieuwe functies. De Erfgoedstem (4 juni 2013). Gearchiveerd op 15 augustus 2016. Geraadpleegd op 3 juni 2016.
2. Orgel Grote Kerk Monnickendam weer in gebruik. Orgelnieuws.nl (25 mei 2011). Geraadpleegd op 3 juni 2016.
3. Monnickendam, Zarken 2 - Grote Kerk. Reliwiki (22 april 2014). Geraadpleegd op 3 juni 2016.
4. Voogel, Harry. De Grote Kerk van Monnickendam, Monnickendam. ISBN 978-90-809167-2-2.

Zie ook

• Lijst van kerken in Waterland
• Lijst van rijksmonumenten in Monnickendam
• Grote Kerk Monnickendam

Externe links/verwijzingen

• Grote of Sint-Nicolaaskerk Monnickendam - nl.wikipedia.org
• Category:Grote of Sint-Nicolaaskerk, Monnickendam - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegd bron: nl.wikipedia.org/wiki/Grote_of_Sint-Nicolaaskerk_(Monnickendam) - 11 februari 2024