Mariakerk Krewerd / Romanogotiek | Christelijk Bouwen door de eeuwen heen

Mariakerk Krewerd

De Mariakerk is de romanogotische dorpskerk van het dorp Krewerd in de gemeente Eemsdelta in de Nederlandse provincie Gro-ningen. De kerk staat op een verhoogd kerkhof en is vooral bekend vanwege de aanwezigheid van het oudste orgel van Groningen (1531) en het enige gemetselde doksaal van Nederland.

Geschiedenis

Stichting

De kerk werd gebouwd aan het einde van de 13e eeuw. In de Kroniek van Bloemhof wordt het stichtingsverhaal beschreven door de zogenoemde 'continuator' (=voortzetter; na Emo en Menko). Dit verhaal werd waarschijnlijk in het laatste kwart van de 13e eeuw op-getekend. De bouw van het kerkje hangt volgens de kroniek samen met de Steenhuizerborg die waarschijnlijk ten zuiden van de hui-dige kerk stond. Volgens de overlevering zou de rijke borgvrouw, weduwe Tyadeke (of Tjadeke), een belofte hebben gedaan toen haar enige zoon Menco (of Menko) ernstig ziek was. Zij beloofde dat -als haar zoon zou herstellen- zij een kapel zou bouwen op haar lande-rijen en jaarlijks een som geld zou schenken om de priester van te kunnen betalen. Haar zoon herstelde, maar vervolgens kwam zij haar belofte niet na. In plaats daarvan zocht zij een huwelijkspartner voor Menco. Menco trouwde met Tete, de dochter van deken Gayko van Loppersum, die aan haar vader (toen deze ziek was) eigenlijk had beloofd om het klooster in te gaan.

1. Mariakerk Krewerd. Interieur met orgel. Datering: 16 april 2021. Foto: Hardscarf - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

2. Mariakerk Krewerd. De kerk schuin van achteren gezien. Datering: 1 februari 2012. Foto: User:Hardscarf - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Menco stierf echter kort daarop toen Tete zwanger was, waarop zij te vroeg beviel en het kind overleed. Tete keerde terug naar haar moeder Thialdis. Kort daarop werd ook Tete ongeneeslijk ziek en vererfde voor haar dood haar deel van de bezittingen aan het klooster Bloemhof. Daarop brak een ruzie uit over de nalatenschap van Menco tussen Tyadeke en Thialdis, die meende hierop aanspraak te kunnen maken. Daarop vroeg Tyadeke in 1280 toestemming aan de parochianen en priesters van de moederparochie Holwierde om de kapel alsnog bouwen als schenking aan het klooster Bloemhof van Wittewierum. Toestemming was nodig omdat de parochie Holwierde hierdoor een kwart van haar grondgebied en inkomsten verloor (Krewerd en Arwerd). Tyadeke wijdde de kerk aan de Heilige Maagd Maria: Dit is overigens de enige vermelding van Maria als patroonheilige van de kerk. De abt van Bloemhof zou op de schenking hebben gereageerd met "In nomine Jesu vivas et facias" ("Dat u in de naam van Jezus mag leven en handelen"). Als stichtster kreeg Tyadeke het collatierecht, maar hiervan deed ze afstand ten gunste van het klooster. Het waarschijnlijk niet helemaal op de werkelijkheid berustende verhaal vormt een voorbeeld van een hagiografie met de stichtelijke boodschap aan gelovigen dat God niet met zich en gedane beloften laat spotten en dat de leiding over een kerk na stichting dient te worden overgedragen aan de geestelijkheid.

De kerk werd gebouwd in de bloeiperiode van de romanogotische stijl ('rijpe' romanogotiek) en is een goed voorbeeld van de Gro-ninger variant van deze bouwstijl. Het is een kleine zaalkerk van 25 bij 8 meter met een rechthoekig rechtgesloten priesterkoor. Het bakstenen gebouw bestaat uit een beuk van drie traveeën diep, die van elkaar worden gescheiden door lichte steunberen. Alle ven-sters van de kerk zijn voorzien van kraalprofielen. De vensters van de eerste en derde travee boven de spitsbogen worden afgewis-seld door met siermetselwerk versierde nissen. In de middelste travee bevond zich vroeger de zuidingang en in de westelijke travee de noordingang. De geleding van de muren bestaat uit een wat hogere bovenzone en een wat lagere benedenzone, die versierd is met spitsbogige spaarvelden. In de kerksluiting werden drielichtvensters geplaatst. In tegenstelling tot de meeste kerken werd de (mogelijk vroeger dubbele) piscina niet in de zuidoosthoek, maar in de noordoosthoek van het koor aangebracht. Aan noordzijde van het koor bevond zich het ingebouwde sacramentshuisje, waar vroeger de hostie werd bewaard. Alleen de dorpel van het sacraments-huisje is tegenwoordig nog aanwezig. De bakstenen van de kerk werden in lijn met de trend van die tijd met baksteengruis rood ge-sausd. Daartussen werden witte imitatievoegen aangebracht aan de buitenzijde.

Rond 1300 (dus kort na de bouw) werden meloenvormige koepelgewelven imitatiesiermetselwerk aangebracht in de kerk. Deze gewelven werden beschilderd met decoratieve patronen, die bij elkaar komen door middel van een sluitring met een rozet en een viertal driepassen (zie: afbeelding). Ook verrees toen het doksaal. De achterwand van het doksaal verrees waarschijnlijk iets na 1300.

Bronnen, noten en/of referenties

Oude Groninger kerken in beeld
Karstkarel, Peter: Alle middeleeuwse kerken: Van Harlingen tot Wilhelmshaven. Noordboek, Leeuwarden / Groningen, 2007, 992 p. ISBN 978 9033005589
3 mannen uit Krewerd en Oosterwijtwerd wisten in maart 1967 zelfs door het werpen van brokken steen een gat van 40 centimeter in de toren te maken, naar eigen zeggen om de overheid aan te zetten tot haast met het maken van een keuze; of de kerk slopen of deze herstellen. De rechter veroordeelde de drie daarvoor tot een boete van 60 gulden. Bron: "Bekogelen toren van Krewerd komt op boete van 60 gulen", Nieuwsblad van het Noorden, 10 oktober 1967
Justin E.A. Kroesen, "Squints in Nederland: Definitie, typering en inventarisatie", Jaarboek voor liturgie-onderzoek 22 (2006) pp. 195-216.

Jacqueline de Jonge–Stallaert, De Mariakerk in Krewerd. Stichting Dorpsbelangen "De Drie Maren".
Krewerd. Oude Groninger Kerken. Gearchiveerd op 10 september 2023.
Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven en Redmer Alma, [www.dbnl.org/tekst/sten009monu04_01/sten009monu04_01_0053.php Krewerd (gemeente Delfzijl): Herv. kerk]. Monumenten in Nederland. Groningen. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / Waanders Uitgevers, Zwolle (1998).
Historie van de kerk van Krewerd en het orgel orgel uit 1531. Hauptwerk.
T. Brandsma, "Doxalen in de Groninger Ommelanden, deel 1", Groninger Kerken 3 september 1994, pp. 103-118.