De kathedraal Notre-Dame de Chartres (Nederlands: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Chartres) is een van de meest invloedrijke vroege gotische kathedralen in Frankrijk en is om haar architectuur en schoonheid beroemd. Gelegen op een heuvel met uitzicht op de stad Chartres, werd de kathedraal tussen 1194 en ongeveer 1220 gebouwd. Haar beroemdheid is voornamelijk te danken aan de schitterende gebrandschilderde ramen, die het unieke blauwe Chartreslicht uitstralen. De bekendste reliek van de kathedraal is een kleed, ook wel bekend als de Kleed van de Maagd Maria of in het Latijn Sancta Camisia. Dit kleed zou gedragen zijn door de maagd Maria toen zij, in tranen, onder het kruis van haar stervende zoon Jezus stond. Andere relieken suggereren dat Maria het droeg tijdens de annunciatie en zelfs tijdens de geboorte van Christus. In 876 heeft Karel de Kale, kleinzoon van Karel de Grote, het aan de kathedraal geschonken.

De huidige locatie van Chartres heeft een lange geschiedenis van religieuze aanbidding. Al in voorchristelijke tijden werd hier een Moedergodin met kind vereerd. Tijdens de tijd van Julius Caesar fungeerde deze plek als een heilige site in het bos, waar druïden jaarlijks samenkwamen. Tegenwoordig is de kathedraal nog steeds een belangrijk rooms-katholiek bedevaartsoord en bisschopskerk.

Bouwgeschiedenis

De kathedraal is in korte tijd gebouwd voornamelijk onder impuls van de plaatselijke bisschop Renaud, die daarmee de macht van de Kerk verstevigde ten koste van de adel. De ontwerper van dit voor die tijd enorme bouwwerk is niet bekend maar daagde snel op na de oproep van de bisschop. Het bleek wel een man met ervaring te zijn. Van 1194 tot circa 1220 slaagde een gemeenschap van nog geen 10.000 mensen er in de kerk te bouwen, het grootste en hoogste bouwwerk dat de westerse christenheid tot dan toe had voort-gebracht. De kerk werd gebouwd voor de maagd Maria, die Chartres zou hebben gekozen als haar speciale residentie op aarde. In het grondplan en de opstanden komen de eenvoudige en symboolgeladen basisvormen cirkel, vierkant en gelijkzijdige driehoek steeds terug als dwingende ordening.

Het huidige bouwwerk is overigens het zesde kerkgebouw dat op deze plek werd opgetrokken. De eerste kerk werd in 743 in brand gestoken door een Franse edelman, de tweede werd in 858 door de Vikingen platgebrand en de drie volgende werden eveneens door brand verwoest, respectievelijk in 962, 1020 en 1194. In dat jaar werd begonnen met de bouw van een nieuwe kathedraal, een voor-beeld van Gotische bouwkunst. De hoofdstructuur was 26 jaar later gereed. Gaandeweg werden de beroemde 176 gebrandschilderde ramen, de beelden en de andere versieringen aangebracht. In 1260 werd het gebouw opgeleverd. Sommige gedeelten van de kathe-draal dateren van voor de brand van 1194: het Koningsportaal aan de westkant is ouder, evenals de crypte. Deze zijn dan ook romaans van stijl.

Waarschijnlijk werd het gebouw na 1194 in horizontale lagen opgetrokken, in 25 à 30 bouwperiodes. De bouwperiodes waren nood-zakelijk, om de kalkmortel te laten drogen, krimpen en zetten. Dat duurde zes maanden of langer. In de wintermaanden kon men door bevriezing van de bindmiddelen niet bouwen. Problemen met de financiering van dit voor die tijd gigantische project zorgden ook voor bouwonderbrekingen. Men zocht het nodige geld bij elkaar via een handeltje in aflaten of verhoging van de belastingen.[bron?] Er is een verschil in bouwtechniek in de massieve steunberen van het priesterkoor, en het lichte web van steunberen die het middenschip ondersteunen.

Men bouwde voort op de oude fundering maar breidde die uit voor twee grote zijbeuken zodat de plattegrond een enorm kruis vormde. Om de bijkomende funderingen aan te brengen tot 10 meter diepte deed de Kerk een beroep op de werkkracht van alle inwoners van Chartres. Daarbij vergrootte men de hoogte in grote mate tot 36 meter, de grootste hoogte tot dan toe. De bouw-meester gebruikte het kruisribgewelf, een nieuw soort gewelf waarbij de gewelfribben tot de grond toe doorliepen. Dit was een revolutionaire breuk met de oudheid, waar de muren de dragers van het dak waren, en met de romaanse architectuur, waar het dak gedragen werd door een bos van zware pilaren. Het plafond bestond uit rechthoeken, die van muur tot muur liepen, en gekruist werden door ribben en in het midden een sluitsteen hadden die alles op zijn plaats hield. Nu konden de muren doorbroken worden, en van grote ramen worden voorzien. De naar buiten gerichte kracht werd opgevangen door luchtbogen en steunberen. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat deze luchtbogen een integraal onderdeel vormden van een bouwwerk. Men vergeleek ze met boekensteunen. Om de zijdelingse druk op de muren te verminderen bouwde men spitsbogen in plaats van de gebruikelijke rond-bogen. Om op zo een grote hoogte (36 m) een gewelfconstructie aan te brengen bedacht men nieuwe werktuigen zoals de hijskraan, afgeleid van militaire aanvalswerktuigen. De kraan werd aangedreven door mensen die in een rad voortstapten. De bouw van de kerk was een riskante onderneming en de werkzaamheden verliepen niet zonder levensgevaar voor de werklieden.

Het koor is afgesloten in renaissancestijl.

Een nieuwe brand verwoestte in 1836 het houten dakgebinte en de kerkklokken. De reconstructie in de volgende jaren gebeurde met de nieuwste technieken en materialen omwille van de brandveiligheid.[1] Dit geraamte van smeedijzer en gewalst ijzer wordt door de gewelven aan het oog onttrokken.

Tweede Wereldoorlog

Uit voorzorg werden de 12e- en 13e-eeuwse glas-in-loodramen tijdens de Schemeroorlog ontmanteld en de stukken glas wegge-borgen in de crypte.[2] Tijdens Operatie Overlord probeerden de Amerikanen op 16 augustus 1944 Chartres in te nemen. Ze gaven het bevel de kathedraal onder vuur te nemen, omdat werd aangenomen dat ze werd gebruikt als uitkijk. Om dit cultuurverlies te voorkomen ging kolonel Walborn Griffith met een chauffeur ter plaatse en voerde hij een visuele inspectie uit in de torens. Toen hij kon meedelen dat er geen Duitsers waren, werd het bombardement afgeblazen. De kathedraal kwam nagenoeg ongeschonden uit de oorlog en het glas-in-lood werd zorgvuldig teruggeplaatst.

• Exterieur

Portalen van de Notre-Dame

Het bekendste portaal van de kathedraal is het Koningsportaal, dat al voor 1194 was gebouwd. Het bevat beelden van de weten-schappers uit de klassieke oudheid, van Pythagoras, Euclides en Aristoteles, en allegorische figuren die de Vrije Kunsten voorstelden, de muziek, astronomie, rekenkunde, meetkunde en dialectiek. De moeder van God zwaaide hier zelf de scepter over. In het midden zetelt de zegenende Christus, geflankeerd door een engel (Matteüs), een adelaar (Johannes), een leeuw (Marcus) en de os (Lucas). Dit tableau is gebaseerd op het visioen van de evangelist Johannes, dat hij op Patmos kreeg.

• Interieur

Vensters van de Notre-Dame

De kathedraal van Chartres heeft de meest complete verzameling oorspronkelijke gebrandschilderde ramen (176).

Het meest fameuze raam is het noordelijke roosvenster, waarin afbeeldingen van engelen, koningen, duiven en Bijbelse profeten het centrale punt omringen, de maagd Maria met Christus. In het vlakbij gelegen Centre International du Vitrail wordt uitleg gegeven over de techniek.

Foto-galerie vensters Notre-Dame

1. Kathedraal van Chartres. West facade. Datering: 1 augustus 2006. Foto: BT - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

2. Kathedraal van Chartres. Plattegrond. Bron: Deze afbeelding is afkomstig van Woordenboek van de Franse architectuur van 11e tot 16e eeuw (1856) door Eugène Viollet-le-Duc (1814-1879) - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

3. Kathedraal van Chartres. Kathedraal gezien vanuit het oosten. Datering: 24 mei 2010. 

Foto: Olvr - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: C BY-SA 3.0

4. Kathedraal van Chartres. Portalen aan de westgevel. Datering: 2005-2027. Foto: Nina-no - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY 2.5

5. Kathedraal van Chartres. Kapel van de martelaren, met opschrift "In Maria's hart", omgang van de kathedraal van Chartres, Eure-et-Loir (Frankrijk). Datering: 17 november 2007. Foto: BT - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

6. Kathedraal van Chartres. Zuidelijke rozet. Datering: 27 september 2015. Foto: PtrQs - nl.wikipedia.org 

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

7. Kathedraal van Chartres. Westelijke rozet. Datering: 29 maart 2013. Foto: Ebe94 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

8. Kathedraal van Chartres. Detail van het raam van de Barmhartige Samaritaan. Datering: 16 december 2015.

Foto: Whoislikemichael - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

9. Kathedraal van Chartres. Langgerekte beelden van koningen en profeten van het portaal. Datering: 16 juli 2013.

Foto: FrDr - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

10. Kathedraal van Chartres. Koningsgalerij. Datering: 16 juli 2013.

Foto: FrDr - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

Websites

• (fr) (en) Website van de katholieke gemeente van de kathedraal Notre-Dame van Chartres
• (en) Beschrijving van de kathedraal op de UNESCO-site

Voetnoten

Externe links/verwijzingen

• Kathedraal van Chartres - nl.wikipedia.org
• Category:Cathédrale Notre-Dame de Chartres - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Kathedraal_van_Chartres - 27 juli 2025