De Cathédrale Notre-Dame de Reims (Nederlands: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Reims) is een kathedraal uit de 13e eeuw in de Franse stad Reims. Het is een van de voornaamste gotische bouwwerken van Frankrijk. De kathedraal is historisch van belang omdat hier de koningen van het koninkrijk Frankrijk werden gekroond en de episode met Jeanne d'Arc zich hier afspeelde.

Het aantal beelden dat deze kathedraal siert is groter dan bij enige andere Europese kathedraal. Het beeldhouwwerk van de kathe-draal van Reims wordt beschouwd als een belangrijk voorbeeld van middeleeuwse beeldhouwkunst. Het centrale portaal aan de westgevel is gewijd aan de maagd Maria. Vooral het beeld van de "Engel met de glimlach" is beroemd; het is het symbool geworden van de stad Reims. Door zijn architectuur en zijn 2303 beelden werd de kathedraal, samen met het voormalige klooster van Saint-Remi en het paleis van Tau, in 1991 toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Bouwgeschiedenis

Deze kathedraal werd gebouwd na de Notre-Dame van Parijs en de kathedraal van Chartres, maar vóór de kathedralen van Straats-burg, Amiens en Beauvais. Het huidige bouwwerk verving een basiliek die in 1211 door brand werd verwoest. Het bevindt zich op de plaats waar in 496 Clovis I gedoopt zou zijn. Latere Franse vorsten werden hier gekroond. Het gebouw werd grotendeels in de 13e eeuw voltooid, behalve de westgevel. Die werd opgericht in de 14e eeuw, nadat het schip was verlengd om aan de talrijke kerk-gangers plaats te kunnen bieden. Uiteindelijk is de kathedraal voltooid in 1457. In 1481 verwoestte een brand de oorspronkelijk aan-wezige vieringtoren. De huidige klokkentoren en de beide grote torens in de oostgevel zijn 15e-eeuws.

Financiering en protest

De bouw kostte uiteraard veel geld en de stadsbewoners werden gedwongen hieraan mee te betalen, door middel van belasting-heffing door de koning en het verlangen van betaling voor religieuze diensten door de Rooms-Katholieke Kerk. Toen in 1233 de belastingen wéér verhoogd werden kwamen de inwoners in Reims in verzet. Ze verdreven de kanunniken uit de stad en wierpen barricades op van bouwmateriaal. Die heeft drie jaar lang geduurd, totdat de koning met harde hand liet ingrijpen. Burgers die hun stem door het protest hadden laten horen, kregen hoge boetes opgelegd en hun huizen werden met de grond gelijk gemaakt. De bouw van de kathedraal kon weer worden hervat.

Bouwstijl

De Notre-Dame is een van de zuiverste voorbeelden van een gotische kathedraal. De driedeling van de kerk, een middenschip met twee zijbeuken, is herkenbaar in de westgevel. De gevel is geen massieve muur, in tegenstelling tot de oudere, romaanse kerken. Boven de gevel bevindt zich nog binnen de gotische portaalspitsboog een roosvenster. Midden boven het hoofdportaal is nog een groter roosvenster aangebracht. De galerij der koningen heeft een beeld van de doop van Clovis I en standbeelden van zijn opvolgers. Ook aan de binnenkant van de oostgevel zijn vele kleine beeldjes in nissen geplaatst.

De façades aan de noord- en zuidzijde zijn ook versierd met beelden. De noordkant bevat beelden van de belangrijkste bisschoppen van Reims, een afbeelding van het Laatste Oordeel en een Jezusfiguur (le Beau Dieu). De zuidfaçade heeft een roosvenster met pro-feten en apostelen.

Beschadigingen Eerste Wereldoorlog

De kathedraal werd door de Duitsers met artillerievuur bestookt tijdens de Eerste Wereldoorlog. De restauratie in de jaren 20 en 30 werd bekostigd met hulp van Amerikaanse mecenassen, waaronder de familie Rockefeller.

1. Kathedraal van Reims. Beelden van de kathedraal na de artilleriebeschieting van 1914. Datering: 1914.

Foto: Agence Rol - Bibliothèque nationale de France - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

2. Kathedraal van Reims. Granaatinslag tijdens de Eerste Wereldoorlog. Datering: 20 september 2014.

Foto: Onbekend - "Collier's New Photographic History of the World's War" (1919), page 86 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: Publiek domein

3. Kathedraal van Reims. Westgevel. Datering: 29 december 2004.

Foto: Yann Grossel, perspective correction by User:Jocsboss - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Glas-in-loodramen

Ondanks de vernielingen in de 18e eeuw (vooral tijdens de Franse Revolutie) bezit de kerk nog een groot aantal glas-in-loodramen uit de 13e eeuw, die nu geplaatst zijn in de lichtbeuk van het schip, in het koor en in de dwarsbeuken. Na het einde van de Eerste Wereldoorlog zijn in de jaren 30 het kleine roosvenster in het middenportaal van de westgevel alsook ramen in de zijportalen, het roosvenster in de zuidelijke dwarsbeuk aangebracht; in de jaren 50. '60 en '70 volgen er nog een aantal, waaronder het “champag-neraam”. De vensters in drie van de straalkapellen zijn van de Duitse kunstenaar Imi Knoebel, geplaatst in 2011 en 2015. De vensters uit 2015, waarvoor de kunstenaar vergoeding weigerde en die geplaatst werden op kosten van het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken, golden als gebaar van verzoening voor de verwoesting van de kathedraal een eeuw eerder.[1]

Het bekendst zijn de vensters van Marc Chagall in de middelste straalkapel, die in 1974 ingewijd werden: de 'boom van Jesse', 'de twee testamenten' en 'de grote momenten van Reims'.[2] De Duitse minimalist Imi Knoebel vervaardigde in 2011 zes ramen voor zijkapellen, en in 2015 nog eens drie voor de Jeanne-d’Arc-kapel.

4. Kathedraal van Reims. De vensters van het koor. Datering: 31 augustus 2008. Foto: Tango7174 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

5. Kathedraal van Reims. Roosvenster noordelijke dwarsbeuk. Datering: 31 augustus 2008. Foto: Tango7174 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

6. Kathedraal van Reims. Roosvenster zuidelijke dwarsbeuk. Datering: 31 augustus 2008. Foto: Tango7174 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. Kathedraal van Reims. Groot roosvenster in de westgevel. Datering: 18 maart 2007. Foto: Vassil - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: Publiek domein

8. Kathedraal van Reims. Achterzijde van het hoofdportaal van de westgevel. Datering: 1980.

Foto: Photoscan - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

Daken

De nok van het dak is versierd met driepassen en Franse lelies, die eraan herinneren dat hier Franse koningen werden gekroond. Deze elementen zijn in 1924-1926 in het kader van de herstelwerkzaamheden na de Eerste Wereldoorlog weer aangebracht; de oor-spronkelijke versiering was tijdens de Franse Revolutie verloren gegaan. De klokkentoren is boven de viering gebouwd.

9. Kathedraal van Reims. Klokkentoren, loodbedekking, driepassen en Franse lelies. Datering: 1 september 2010.

Foto: Gérald Garitan - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

10. Kathedraal van Reims. De Boogschutter mikkend op het binnenhof van het paleis van Tau. Datering: 16 maart 2007.
Foto: Vassil - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

11. Kathedraal van Reims. Engel op de dakrand van het koor. Datering: 25 juni 2008. Foto: Vassil - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY 3.0

12. Kathedraal van Reims. Cariatiden aan de voet van de torenspits boven het koor. Datering: 1 september 2010.

Foto: Gérald Garitan - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Engel met de glimlach

De Engel met de glimlach, ook de glimlach van Reims genoemd (L'ange au sourire), is een beeld waarvan het origineel tussen 1236 en 1245 gehouwen is.[3] Het bevindt zich in het noordelijke portaal van de westgevel van de kathedraal. De naam is pas sinds de Eerste Wereldoorlog in zwang.

De engelen van de kathedraal van Reims waren al in de 19e eeuw bij de kenners bekend vanwege hun gracieuze glimlach. Eugène Viollet-le-Duc (1814-1879) was niet zozeer geïnteresseerd in dit beeld als wel in de hele verzameling engelbeelden.[4] Andere kenners, zoals Emile Mâle, merken op dat "Saint Nicaise, met opgeheven hoofd in een heroïsche blijmoedigheid voortschrijdt tussen twee engelen die hem toelachen"[5] en dat "de Kathedraal van Reims bij uitstek de kathedraal van de engelen is. En dat van de beelden in de apsis tot aan die van de Verkondiging men in de steeds duidelijker uitdrukking van de glimlach een ontwikkeling kan waarnemen in de manier van beeldhouwen en de stijl van weergeven van de draperie".[6] Vele andere auteurs hebben over de "Engel met de glimlach" gepubliceerd.[7]

Op 19 september 1914 werd tijdens een artilleriebeschieting het tot op dat moment anonieme beeld van de Engel onthoofd doordat een brandende balk van het gebint erop viel.[8] Het hoofd viel uiteen in een twintigtal stukken, die door toedoen van een geestelijke werden opgeslagen in de kelders van het bisschoppelijk paleis.[9][10][11] Het verhaal van de beschadiging, het terugvinden van de resten.[12] werd door de Franse propaganda lange tijd gebruikt als symbool voor de Franse genius als aanklacht tegen de vernieling van Frans erfgoed door het Duitse leger. Na de oorlog werden de resten met behulp van een afgietsel, dat aanwezig was in het Museum van Franse monumenten, weer samengevoegd en werd het nieuwe hoofd op 3 april 1926 op zijn plaats teruggezet.[13]

13. Kathedraal van Reims. De gerestaureerde Engel met de glimlach op de gevel. Datering: 2 november 2007.

Foto: Vassil - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

14. Kathedraal van Reims. De "tweelingzuster" van de Engel met de glimlach: de engel Gabriel. De Annunciatie Engel is een beeld dat gemaakt werd tussen 1236 en 1245. Het bevind zich in het central portaal van de westelijke gevel van de kathedraal van Reims. Datering: 26 december 2009. Foto: Ad Meskens - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

15. Kathedraal van Reims. Een 14e-eeuws altaarstuk geïnspireerd door "de engel" nu in bezit van The Cloisters, NY. Een van een paar altaarengelen in de Cloisters. De stijl is vergelijkbaar met die van de engelen in het westportaal van de kathedraal van Reims.

Datering: 26 december 2009. Foto: Ad Meskens - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Trivia

• De Groene Kathedraal bij Almere is een landschapskunstwerk, waarbij de plattegrond van de Kathedraal van Reims tweemaal op ware grootte is nagebootst door middel van beplanting.
• In 1930 werd door de Franse posterijen een postzegel met een lila afbeelding van een detail van de "Engel met de glimlach" uitgegeven. De frankeerwaarde was Ffr 1,50; daarboven werd een toeslag ten bate van de "Caisse d'amortissement" (kas voor de aflossing van oorlogsschuld) geheven van Ffr 3,50.[16]
• De "Engel met de glimlach" wordt door het bedrijf "Maison de Champagne" in Reims als handelsmerk voor zijn "Champagne Henri Abelé" gebruikt.

16. Kathedraal van Reims. Westgevel: hoofdportaal. Datering: 16 november 2004.

Foto: Magnus Manske - Made by Magnus Manske. - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

17. Kathedraal van Reims. Detail van de boogronding van het noordportaal. Datering: 3 augustus 2007.

Foto: Vassil - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

18. Kathedraal van Reims. De Goede God, noordportaal. Datering: 3 augustus 2007.

Foto: Vassil - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

19. Kathedraal van Reims. Noordzijde van het schip. Datering: 25 juni 2008. Foto: Vassil - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY 3.0

20. Kathedraal van Reims. Detail van het noordportaal: Het Laatste Oordeel. Datering: 3 augustus 2007.

Foto: Vassil - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

Bronnen, noten en/of referenties

1. (en) Reims Cathedral Unveils Stained Glass Windows - artnet News (12 mei 2015). Gearchiveerd op 7 augustus 2016. Geraadpleegd op 29 juli 2016.
2. Les conditions artistiques, administratives et historiques de la réalisation des vitraux de Marc Chagall à la cathédrale de Reims. Gearchiveerd op 15 september 2016.
3. Frédéric Delouche, Jacques Aldebert, Histoire de l'Europe, De Boeck Université, 1997, p. 150.
4. Viollet-le-Duc, Eugène-Emmanuel, Dictionnaire raisonné de l’architecture française du 11e au 16e siècle, Paris, B. Bance, 1854, réed. 1967, t. 8, p. 148.
5. Vrij vertaald citaat uit: Mâle, Emile: L'Art religieux au 13e siècle en France, 1898, p. 362.
6. Vrij vertaald citaat uit: Michel, André: Histoire de l'Art depuis les premiers temps chrétiens jusqu’à nos jours, t.II., Paris, Librairie Armand Colin, 1906, p. 153.
7. • Antelme, Robert, « L'ange de Reims » in Remue.Net 23 août 1996
   • Destremeau, Frédéric: "L'Ange de la cathédrale de Reims ou 'Le sourire retrouvé'" in Bulletin de la Société de l'Histoire de l'Art français, 1998, p. 309-324
   • Harlaut, Yann: Naissance d'un mythe. L'Ange au Sourire de Reims ISBN 978-2-87825-435-8, 2008, 144 p.
   • Sarazin, Charles: "Le Sourire de Reims" in Sourire de Reims, N° 2, avril 1929, 4 p. Gearchiveerd op 3 augustus 2020.
8. Sarazin, Charles, "Le Sourire de Reims", in Sourire de Reims, nº 2, avril 1929, 4 p.
9. Livre d'Or du Clergé et des Congrégations. Bonne Presse. 1925, Paris
10. Travaux de l'Académie nationale de Reims. P. Giret, Académie nationale de Reims. 1875, Reims. ISSN 02903083. Source: Bibliothèque nationale de France https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb34368590s
11. L'Illustration, n° 3742, du 21 novembre 1914, p. 381, a publié une photographie de l'abbé R. Thinot, montrant les dégâts causés par un obus allemand le 12 novembre 1914
12. Ange au sourire, article de Yann Harlaut^{[dode link]} docteur en histoire de l’université de Reims.
13. L’Illustration, 3 avril 1926.
14. Description détaillée du labyrinthe de la cathédrale de Reims. Gearchiveerd op 15 juli 2023.
15. Histoire et description du labyrinthe sur le site de la Direction des affaires culturelles Champagne-Ardenne.
16. Catalogue Yvert et Tellier Tome 1

Zie ook

• Website van de katholieke gemeente van de kathedraal Notre-Dame van Reims

Externe links/verwijzingen

• Kathedraal van Reims - nl.wikipedia.org
• Reims Cathedral - en.wikipedia.org
• Category:Reims Cathedral - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Kathedraal_van_Reims - 16 november 2025