Augustijnenkerk Maastricht

De Augustijnenkerk (Maastrichts: Awwestiene) is een barok kerkgebouw in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht, gelegen aan de Kesselskade langs de rivier de Maas. De kerk werd in de 17e eeuw gebouwd als kloosterkerk voor de orde der augustijnen. Aan het eind van de 18e eeuw werd het klooster opgeheven en vanaf dat moment vervulde de kerk een veelheid aan functies. De Augustijnenkerk is sinds 1966 een rijksmonument.

Geschiedenis

• Geschiedenis van het klooster

Het precieze jaar van vestiging in Maastricht van de in de 11e eeuw ontstane augustijnerorde is niet bekend, maar ligt waarschijnlijk rond het midden van de 13e eeuw. Het eerste klooster bevond zich enkele meters zuidoostelijk van de huidige kerk, vlak bij de Maas. De kloosterkapel was zelfs deels over de stadsmuur gebouwd, die hier langs de rivieroever liep. Op oude stadsgezichten, zoals in de steden-atlas van Braun en Hogenberg uit 1575, is te zien dat het priesterkoor buiten de walmuur uitstak en door palen ondersteund werd. Van deze eerste Augustijnenkerk is niets bewaard gebleven; de fundamenten van het klooster en de kapel zijn waarschijnlijk bij het graven van het Kanaal Maastricht-Luik in de 19e eeuw verdwenen.

Bouw van de huidige kerk

Al vanaf het begin van de 16e eeuw konden de augustijnen beschikken over de nabijgelegen kapel van Maria ten Oeveren (of Sancta Maria Minor), een kerspelkapel die ondergeschikt was aan het kapittel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk (Sancta Maria Maior). In het begin van de 17e eeuw was de kapel bouwvallig geworden en na een schenking van 8000 gulden en 100.000 bakstenen door het stadsbestuur in 1609 (in 1618 gevolgd door nog eens 1500 gulden en 300 mergelblokken) begon de bouw van de huidige kerk. Pas na een nieuwe schenking van Edmond Godfried van Bocholtz, landcommandeur van de balije Biesen van de ridders van de Duitse Orde,[1] kon de kerk in 1661 worden voltooid. Als dank prijkt zijn wapen, of dat van zijn voorganger Godfried Huyn van Geleen, in de gevel.[2] De kerkwijding door de Luikse wijbisschop J.A. Blavier vond plaats op 27 mei 1661.[3]

Opheffing klooster, diverse bestemmingen

Zoals alle kloosters werd ook het Augustijnenklooster in 1796 opgeheven, twee jaar na de komst van de Franse revolutionairen in Maas0-tricht. De inventaris van klooster en kerk werden door de staat geconfisqueerd en geveild. Belangrijke kunstschatten die in deze tijd ver-loren zijn gegaan zijn de drie altaren met kolommen van marmer van de Vlaming Quellinus (Artus Quellinus de Jonge?).

In 1825 werd de kerk van een tussenvloer voorzien en als stadsarmenschool in gebruik genomen. Later werd de kerk gebruikt als toneel-zaal en tentoonstellingszaal van sociëteit Momus. Tussen 1847 en 1850 werd parallel aan de Maas het Kanaal Maastricht-Luik gegraven, waarvoor de oostelijke bebouwing aan de Bokstraat moest wijken. De barokke gevel van de Augustijnenkerk, die aan de westzijde van de Bokstraat lag, kwam daardoor meer in het zicht te liggen. In 1902 werd de kerk gerestaureerd. Rond die tijd werd ook de bebouwing ten zuiden van de kerk gesloopt ten behoeve van de verbreding van de Mariastraat, waardoor de kerk geheel vrij kwam te liggen. In de zuid-gevel werden op de begane grond ramen aangebracht, waardoor ook in dit gedeelte van de kerk leslokalen konden worden ingericht.[4] Tijdens de Eerste Wereldoorlog deed het gebouw dienst als school voor kinderen van Belgische vluchtelingen.

Parochiekerk Sint-Jozef (1920-1964)

In 1920 werd de kerk opnieuw gerestaureerd en bestemd voor de Rooms-katholiek eredienst als parochiekerk van de in 1918 opgerichte parochie Sint-Jozef, een afsplitsing van de Sint-Matthiasparochie. De tussenvloer en later aangebrachte ramen werden verwijderd en aan de westzijde werd een rechthoekig priesterkoor toegevoegd naar ontwerp van de architecten Victor Marres en Willem Sandhövel. De kerk werd ingericht met meubilair in barokstijl, afkomstig uit diverse Maastrichtse en Limburgse kerken.

Door de ontvolking van de Maastrichtse binnenstad in de jaren 1950 en 1960, liep het aantal parochianen sterk terug. In 1962 werd de parochie opgeheven en in 1964 ging de kerk dicht. Een deel van de inventaris ging naar andere Maastrichtse kerken. Zo werden de kerk-banken geplaatst in de Sint-Guiliëlmuskerk in de wijk Wittevrouwenveld en konden de kruiswegstaties van Charles Vos worden verkocht aan de Antonius van Paduakerk in Scharn.

Recente bestemmingen

Van 1974 tot 1976 werd de kerk opnieuw grondig gerestaureerd naar plannen van de architecten Harry en Pieter Koene. Op 2 april 1976 heropende de bisschoppelijk vicaris mgr. L. Meertens de Awwestiene, die daarna werd opengesteld voor culturele manifestaties. Vanaf 1991 fungeert het gebouw als verenigings- en repetitielokaal van de Mastreechter Staar. Omstreeks 1998 werd het gebouw ontdaan van de resterende kerkelijke inventaris, waarna de kerk enkele avonden per week werd verhuurd als discotheek, NightLive geheten. Tot 2014 was de kerk ingericht als kinderspeelzaal FunVille met een horecavoorziening (waaronder een terras aan de Mariastraat). Sedertdien wordt het gebouw verhuurd voor evenementen.[5] Een deel van het gebouw is nog steeds in gebruik als verenigings- en repetitielokaal van de Mastreechter Staar.

• Beschrijving kerk

Exterieur

De Augustijnenkerk is een niet-georiënteerde zaalkerk die van 1609 tot 1659 werd gebouwd in de stijl van de vroege Luikse barok. De kerk is opgetrokken uit baksteen, mergel en Naamse steen. Het gebouw bestaat uit een eenbeukig schip met een later toegevoegd koor. Het schip bestaat uit vijf traveeën met aan de zuidzijde grote, heldere ramen. Op het met leien gedekte zadeldak is nabij de westelijke hoek een barokke dakruiter geplaatst.[6]

Opvallend is vooral de oostelijke barokfaçade met mergelstenen decoraties met voluten en festoenen. De gevel wordt door rijen pilaters in drieën gedeeld. In de top van de gevel bevindt zich een reliëfvoorstelling met een vlammend hart. Boven de ingang is het jaartal 1659 in een cartouche aangebracht en de tekst D.O.M. Beatae Mariae, SS. Pontificibus Augustino et Huberto Sacrum, de toewijding van de kerk aan Maria, Augustinus en Hubertus. Het centrale rondboogvenster wordt bekroond door het stadswapen van Maastricht en daarboven is het wapen van een van de landcommandeurs van de balije Biesen van de Duitse Orde aangebracht, de begunstigers van de kerk.[noot 1] De met forse voluten uitgevoerde topgevel bevat verder een groot reliëf met een voorstelling van het vlammende hart van Sint-Augus-tinus. Een klein medaillon met de voorstelling van Maria herinnert aan de laat-middeleeuwse kapel van Maria ten Oeveren.

1. Augustijnenkerk Maastricht. Gezicht op de voormalige Augustijnenkerk aan de Kesselskade. Op de achtergrond een fragment van het stadhuis van Maastricht. Datering: 20 juli 2010. Foto: Hermann Luyken - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

2. Augustijnenkerk Maastricht. Detail van de voorgevel van de Augustijnenkerk in Maastricht. De middenas van de Augustijnenkerk wordt van onder naar boven geaccentueerd door de toegangsdeur, een hoog rondboogvenster, een reliëf met festoenen en het stadswapen, het wapen van Huyn van Geleen, een groot mergelreliëf met een voorstelling van het vlammende hart van Sint Augustinus en een klein medaillon met de voorstelling van Maria, dat herinnert aan de kapel van Maria ten Oeveren, die ooit op deze plek stond. Fotocollectie HCL Maastricht, GAM 19934. Datering: Tussen 1970 en 1975.

Foto: Onbekende fotograaf (Fotografische Dienst Gemeente Maastricht) - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY 4.0

3. Augustijnenkerk Maastricht. Sint Jozefkerk [Voormalige Augustijnenkerk]: interieur naar het westen. Datering: 1 juli 1928. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

Interieur

De Augustijnenkerk is een eenbeukige zaalkerk met een houten tongewelf. Tussen het schip en het priesterkoor bevindt zich een triomf-boog die versierd is met stucwerk in Lodewijk XV-stijl. In het begin 20e eeuw aangebouwde koor bevindt zich een glas-in-loodraam van Huib Luns uit 1925 voorstellende het Laatste Avondmaal.[8]

Het interieur is de laatste jaren aangepast aan de diverse nieuwe bestemmingen, waarvoor onder andere geluiddempende voorzieningen werden aangebracht. De gehele barokke kerkinventaris is verdwenen. Het 18e-eeuwse houten hoofdaltaar met een geschilderde kruis-afneming van Godfried Maes (1649-1700), oorspronkelijk afkomstig uit de Sint-Clemenskerk in Hulsberg, is rond 2000 verhuisd naar een kerk in Nieuwstadt. De twee 18e-eeuwse zijaltaren, afkomstig uit de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, kregen een nieuwe plaats in de Sint-Augustinuskerk in Elsloo. Het granieten doopvont bevindt zich sinds 2006 in de Kerk der Friezen in Rome. De twaalf houten apostel-beelden, oorspronkelijk gemaakt voor de Sint-Nicolaaskerk in Maastricht, een buste van Sint-Augustinus uit dezelfde kerk, een 18e-eeuwse communiebank uit Horn, een 18e-eeuwse biechtstoel uit Limbricht en een laat-17e-eeuwse preekstoel uit Horst zijn in het bis-schoppelijk depot van het bisdom Roermond terechtgekomen. De apostelbeelden werden na restauratie aanvankelijk herplaatst in de kruisgang van het Kartuizerklooster Bethlehem aan de Swalmerstraat in Roermond, waarna ze in 2006 verhuisden naar de Sint-Christof-felkathedraal.[9][10]

4. Augustijnenkerk Maastricht. Sint Jozefkerk [Voormalige Augustijnenkerk]: interieur naar het westen. Datering: 1 september 1954.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

5. Augustijnenkerk Maastricht. Preekstoel in de voormalige Augustijnenkerk Maastricht. Datering: 1 februari 1974.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

6. Augustijnenkerk Maastricht. De voormalige Augustjnenkerk aan het Kanaal Luik-Maastricht. Datering: Mei 1893. 

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. Augustijnenkerk Maastricht. De voormalige Augustjnenkerk aan het gedempte Kanaal Luik-Maastricht. Overzicht van de noordwestgevel. Datering: ca. 1970. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

8. Augustijnenkerk Maastricht. Zuidzijde van de voormalige Augustijnenkerk Maastricht. Datering: 13 mei 2014.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

9. Augustijnenkerk Maastricht. Secundaire ingang van de voormalige Augustijnenkerk aan de Mariastraat, nu een overdekte kinderspeelplaats (FunVille). Datering: 16 mei 2014. Foto: Kleon3 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

10. Augustijnenkerk Maastricht. Zicht op de klokkentoren van de voormalige Augustijnenkerk aan de Kesselskade/Mariastraat.

Datering: : 16 mei 2014. Foto: Kleon3 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

11. Augustijnenkerk Maastricht. Barokke details van de voormalige Augustijnenkerk aan de Kesselskade/Mariastraat. 

Datering: : 16 mei 2014. Foto: Kleon3 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

12. Augustijnenkerk Maastricht. Stucwerk triomfboog. Detail van het koorinterieur van de voormalige Augustijnenkerk aan de Kesselskade, nu een overdekte kinderspeelplaats (FunVille). Datering: : 16 mei 2014. Foto: Kleon3 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

13. Augustijnenkerk Maastricht. Glas-in-loodramen in het koor van de voormalige Augustijnenkerk aan de Kesselskade, nu een overdekte kinderspeelplaats (FunVille). (Voorstelling in glas-loodraam: Avondeten. Huib (Hubert Marie) Luns, 1925. raam in de priesterkamer, antiek glas/hout/grisaille. Bron: Rijksdienst voor de Monumentenzorg - kerkgebouwen-in-limburg.nl) - Datering: 16 mei 2014. Foto: Kleon3 - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

14. Augustijnenkerk Maastricht. Voormalige AUGUSTIJNENKERK, thans parochiekerk (inmiddels niet meer). Zaalkerk uit 1659-1661 met koor uit 1920. Aan de oostkant een barokke façade met twee pilasterstellingen, voluutafdekkingen en festoenen. In de top een reliefvoorstelling met vlammend hart. Datering: Juli 2006.

Foto: Augustijnenkerk (voormalige) - Rijksdienst voor de Monumentenzorg - kerkgebouwen-in-limburg.nl

15. Augustijnenkerk Maastricht. Linkerzijgevel van de voormalige Augustijnenkerk. Datering: Juli 2006.

Foto: Augustijnenkerk (voormalige) - Rijksdienst voor de Monumentenzorg - kerkgebouwen-in-limburg.nl

16. Augustijnenkerk Maastricht. Exterieur: façade. Datering: Juli 2006.

Foto: Augustijnenkerk (voormalige) - Rijksdienst voor de Monumentenzorg - kerkgebouwen-in-limburg.nl

17. De Augustijnenkerk Maastricht, aan het kanaal, en een zeilboot met zijzwaarden. Mooi ook die details van die koe die een karretje met een melkbus (of gierton) trekt en rechts een koets getrokken door 2 mooie paarden. (Pieter Simons) Links het café-logement van Hendriks-Ploem. In december 1896 overleed Hendriks en zijn weduwe hertrouwde in oktober 1987 met Heinrich August Ruhfus gepensioneerd militair. Enkele jaren later is dit café-logement gesloopt en was er het Mariapleintje. (Marie-Josee Wanders-Kesselaer)

Foto: Aw foto's vaan Mestreech.. - Liny Klazinga - Facebook

18. Augustijnenkerk Maastricht aan de Kesselskade. Foto: Liny Klazinga - Aw foto's vaan Mestreech - Facebook.

Geraadpleegde literatuur, noten en verwijzingen

• Boogard, J. van den, en S. Minis (2001): Monumentengids Maastricht. Primavera Pers, Leiden. ISBN 90-74310-52-4
• Evers, Ingrid M.H. (2006): 'Een parochiekerk in de achttiende eeuw: het interieur van de Sint-Nicolaaskerk te Maastricht', in: Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg (PSHAL), jrg 142 (2006), pp. 189-251. LGOG, Maastricht. ISSN 0167-6652
• Martin, Marijke (2000): Opkomst van de moderne stad. Ruimtelijke veranderingen in Maastricht 1660-1905. Waanders Uitgevers, Zwolle. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist. ISBN 90-400-9323-7
• Mertens, J. (2009): 'Landcommandeur Edmond Godfried von Bocholtz. Zijn familie en de balije Biesen in de tweede helft van de zeventiende eeuw'. In: Adel aan Maas, Roer en Geul, deel 1, p. 242. Pons Mosae Editions, Valkenburg aan de Geul. ISBN 978-90-79444-06-9
• Nispen tot Sevenaer, E.O.M. van (1926/1974): De monumenten in de gemeente Maastricht. Deel 1. Arnhem (online tekst)
• Term, J. van, en J. Nelissen (1979): Kerken van Maastricht. Vroom & Dreesmann, Maastricht
• Ubachs, Pierre J.H., en Ingrid M.H. Evers (2005): Historische Encyclopedie Maastricht. Walburg Pers, Zutphen / RHCL, Maastricht. ISBN 90-5730-399-X

1. Het wapen van Godfried Huyn van Geleen en dat van Edmond Godfried van Bocholtz lijken extreem veel op elkaar met in het 1e en 4e kwartier het Deutschordenskreuz, het wapen van de Duitse Ridders en in het 2e en 3e kwartier de familiewapens, de drie stippen van de familie Huyn of de drie luipaardenkoppen van Bocholtz.^[7]
2. Mertens (2009), p. 242.
3. Van den Boogard/Minis (2001), p. 67: 'Augustijnenkerk'.
4. Van Term/Nelissen (1979), p. 49.
5. Martin (2000), p. 166.
6. 'Rebelle wint prijs beste evenementenlocatie' op rtvmaastricht.nl, 23 januari 2019. Gearchiveerd op 25 januari 2019.
7. Informatie over rijksmonumentnummer 27175.
8. Mertens (2009), p. 301, noot 230.
9. Zie 'Maastricht, Augustijnenkerk (voormalige)' op glasmalerei-ev.de. Gearchiveerd op 26 februari 2021.
10. Evers (2006), pp. 220-221.
11. Zie 'Awwestiene' op mestreechtersteerke.nl.

Externe links/verwijzingen

• Augustijnenkerk (Maastricht) - nl.wikipedia.org
• 'Augustijnenkerk (voormalige)', op kerkgebouwen-in-limburg.nl

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Augustijnenkerk_(Maastricht) - 1 november 2025