De Walfriduskerk in Bedum is een van de oudste kerken in de provincie Groningen. Het oudste deel van de kerk stamt uit de 11e eeuw. De kerk werd gesticht als bedevaartskerk voor de heilige Walfridus, die in Bedum zou hebben geleefd en door de Noormannen zou zijn vermoord. Oorspronkelijk was de kerk gewijd aan Maria en Paulus door de bisschop van Münster, maar al snel werd Walfri-dus zelf de beschermheilige van de kerk.

Beschrijving

Opvallend aan de kerk is de scheve 11e-eeuwse kerktoren in romaanse stijl met een rombisch dak. Deze toren staat schever dan de Toren van Pisa: hij hangt 4,18 graden[1] uit het lood versus de 3,97 van Pisa. Het is de op een na scheefste toren van Nederland.[2]

Oorspronkelijk werd bij of boven het graf van Walfridus een houten kapel gebouwd. Het graf werd een populair bedevaartsoord, waardoor de kapel al in de elfde eeuw werd vervangen door een romaanse kruiskerk. In de vijftiende eeuw werd de kerk verder uit-gebouwd tot een tweebeukige gotische hallenkerk. In het begin van de zestiende eeuw raakte de kerk zwaar beschadigd tijdens de strijd tussen Karel van Gelre en troepen van keizer Karel V. De kerk werd opnieuw opgebouwd en voorzien van een nieuw gotisch hoogkoor met kooromgang. De kooromgang diende waarschijnlijk zowel voor het kapittel. De Walfriduskerk was de enige kerk in de provincie Groningen die een kapittel kende, voor de bedevaartgangers die zo de relieken van Walfridus beter konden zien. De om-vang van de toenmalige kerk was binnen Groningen alleen vergelijkbaar met de Maartenskerk en de Der Aa-kerk in de stad Gronin-gen en de Kruiskerk van Midwolda.

Na de Reformatie was het gedaan met bedevaarten. De kerk was voor het dorp Bedum nu veel te groot. De kerk werd steeds minder gebruikt en raakte deels in verval. De aanpassingen aan de kerk om de maat meer in overeenstemming te brengen met de nieuwe functie als hervormde kerk voor alleen Bedum hebben het gebouw zwaar verminkt, onder meer door sloop van het koor en verlaging van de noorderbeuk.

In de Middeleeuwen had Bedum nog een tweede bedevaartskerk, gewijd aan de heilige Radfridus, de zoon van Walfridus die tegelijk met zijn vader door de Noormannen werd vermoord. Van deze kerk is boven de grond niets over.

Orgel

In 1805 werd een kerkorgel in gebruik genomen van de orgelbouwersfirma Lohman. Het werd in 1922 vervangen door het huidige orgel van Hendrik Vegter (1892-1967) te Usquert, leerling van Marten Eertman te Noordwolde en A.S.J. Dekker te Goes. Dit instru-ment, het enige nieuwbouworgel van Vegters hand, heeft in 1975 en 1997 restauraties ondergaan.

1. Sint-Walfriduskerk Bedum. Het grote dak aan de zijkant van de kerk. Datering: 1 maart 2011.

Foto: Hardscarf - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

2. Sint-Walfriduskerk Bedum. Datering: 1 januari 2007. Foto: A3diet - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

3. Sint-Walfriduskerk Bedum. De kerk rechtsvoor. Datering: 1 maart 2011.

Foto: Hardscarf - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

4. Sint-Walfriduskerk Bedum. Over het Boterdiep is goed te zien hoe scheef de toren staat. Datering: 1 maart 2011.

Foto: Hardscarf - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

5. Sint-Walfriduskerk Bedum. Interieur met het orgel van Hendrik Vegter uit 1922. Datering: 29 november 2005.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

6. Sint-Walfriduskerk Bedum. Bovengedeelte van het raam in de zuidgevel boven de ingang. Datering: Januari 1985.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. Sint-Walfriduskerk Bedum. De scheve toren, noordzijde. Datering: Maart 1987.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

8. Sint-Walfriduskerk Bedum. De scheve toren, zuidzijde. Datering: Maart 1987.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

9. Sint-Walfriduskerk Bedum. Zuidgevel, raamtracering. Datering: Oktober 1995.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

10. Sint-Walfriduskerk Bedum. Zuidgevel, middenraam. Datering: Januari 1985.

Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

11. Toren Hervormde kerk, Walfridustoren, Bedum. Datering: ca 1945. Foto: Wijert Krijt - nl.pinterest.com

De afbeelding die u toont is een ets van de Walfridustoren in Bedum, gemaakt door de bekende Groninger kunstenaar Riekele Prins omstreeks 1945.

Kenmerken van de toren op de ets

Op dit kunstwerk is de toren te zien in een heel specifieke historische staat:De platte bovenkant: In de nacht van 20 op 21 juni 1911 sloeg de bliksem in, waardoor de toenmalige hoge naaldspits volledig afbrandde. Pas in de jaren twintig kreeg de toren een tijdelijke, platte afdekking. De situatie met de platte bovenkant — zoals Riekele Prins hem hier vastlegde — heeft geduurd tot de grote restauratie in de jaren vijftig. 

• De enorme scheefheid: De toren staat opvallend schuin. In de jaren veertig (rond de tijd dat deze ets gemaakt is) was de toren zo ver verzakt dat er een soort betonnen korset om de voet werd gestort om verder omvallen te voorkomen. 

De restauratie na 1945

In de jaren 1953–1957 onderging de Walfriduskerk een ingrijpende restauratie. De platte bovenkant verdween en de toren kreeg zijn huidige, lagere romaanse kap (rombisch dak) terug. Sindsdien is de toren 35,7 meter hoog. 

"Schever dan Pisa"

Hoewel de restaurateurs de toren destijds hebben gestabiliseerd, is de scheefheid gebleven. Met een hellingsgraad van 4,18 graden staat de toren van Bedum officieel schever uit het lood dan de wereldberoemde Toren van Pisa in Italië (die ongeveer 3,99 graden helling heeft). Dit maakt de 'Schaive Toorn' tot de op één na scheefste toren van heel Nederland. 

Over de kunstenaar

De maker van deze ets, Riekele Prins (1905–1954), groeide op in Bedum en was geassocieerd met de Groninger kunstkring De Ploeg. Hij stond erom bekend dat hij het Groninger landschap en markante gebouwen zoals de Walfridustoren met veel gevoel voor licht en detail vastlegde. 

Bronnen, noten en/of referenties 

1.  tan α = 2,61 m35,704 m; α = 4,18°
2.  Leeuwarder Courant, 14 november 2009; Miedum heeft de scheefste van het land (4,72 graden uit het lood).

Zie ook

• Lijst van Groninger kerken - nl.wikipedia.org

Externe links/verwijzingen

• Walfriduskerk (Bedum) - nl.wikipedia.org
• Category: Walfriduskerk - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Walfriduskerk_(Bedum) - 31 december 2022