De vroegchristelijke kunst of Paleochristelijke kunst is de kunst die door christenen werd gemaakt of onder christelijke patronage, van de beginperiode van het christendom tot 525. In de praktijk betekent dit vanaf de 2e eeuw. Na 550 wordt de christelijke kunst geclas-sificeerd als Byzantijnse kunst. De vroegchristelijke kunst was voornamelijk beïnvloed door de Romeinse kunst.

Het leven en de kunst van de vroege christenen wordt vooral weergegeven in een rijke en afwisselende hoeveelheid archeologische vondsten uit het hele Romeinse Rijk: beelden, tombes, fresco's, gebruiksvoorwerpen, sieraden, munten, speelgoed en kleine per-soonlijke eigendommen die zijn aangetroffen in de catacomben, die normaal gesproken dienden als grafkelders, maar waar tijdens de vervolgingen de ondergedoken christenen wel samenkwamen.

Een voorbeeld van de vroegchristelijke schilderkunst zijn de fresco's in grafkelders. De christenen wilden in die tijd niet begraven worden met heidenen en zorgden ervoor dat hun grafkelders of catacomben versierd waren met christelijke taferelen. Zij geloofden in de redding in het hiernamaals en dit geloof werd de essentie van de vroegchristelijke grafkunst. Christus werd op fresco’s vaak afgebeeld als de Goede Herder. Ook op details van sarcofagen keert dit thema vaak weer.

Christelijke symboliek

De christelijke symboliek is het geheel van symbolen (zinnebeelden) die binnen het christendom worden gebruikt. Het zijn objecten of handelingen met een innerlijke betekenis die geuit worden in christelijke ideeën. Een groot deel van de symbolen hebben hun oor-sprong in de Bijbel.

Vroegchristelijke mozaïekkunst

De vroegchristelijke mozaïekkunst is voortgevloeid uit de Romeinse mozaïekkunst. Hoewel de eerste tekenen van vroegchristelijke mozaïeken ruim voor de Romeinse keizer Constantijn zichtbaar werden, wordt algemeen aangenomen dat de transformatie van de Romeinse naar christelijke verbeeldingen gedurende Constantijns regime plaatsvond als gevolg van zijn pleidooi voor tolerantie jegens het christendom[1]

Een van de vroegste christelijke muurmozaïeken zijn te vinden in de kerk van Santa Costanza, te Rome, die rond 320-330 is gebouwd als mausoleum voor Constantijns dochter. De symboliek is er bijna geheel paganistisch, maar elementen van het oude en nieuwe testament zijn erin verweven.[1]

De vloermozaïeken van het Basiliek van Aquileia tonen hoe deze kerk omging met het veranderende klimaat onder het regime van Constantijns pleidooi van tolerantie jegens het christelijk geloof. Zichtbaar is hoe in de vloermozaïeken de symboliek geleidelijk van laat-antieke (paganistische) tradities overgaat naar religieuze afbeeldingen: in de vroegste groep mozaïeken van Aquileia (ca. 300) symboliseren voorwerpen en dieren de Goede Herder, terwijl de latere groep (vanaf ca. 350) taferelen uit het verhaal van Jonas bevat, alsook symbolische dieren zoals het hert en het lam, en een voorstelling van het brood en de wijn.[1]

Het recentste van de bewaard gebleven mozaïeken uit deze overgangsperiode is de versierde koepel van een Romeinse villa in Cent-celles, Spanje.[2] De restanten tonen dat de christenen langzaamaan de techniek in de vingers krijgen en dat het christendom tot wasdom aan het komen was. Meer en beter bewaard gebleven mozaïeken dateren van de vijfde eeuw, en zijn wederom vooral te vinden in Italiaanse steden. Gedurende deze eeuw worden de mozaïeken feller gekleurd en wordt er niet meer tot keramiek beperkt maar wordt onder meer glas aan het repertoire toegevoegd. Hoogtepunten van mozaïekwerken uit deze tijd zijn de Basiliek van Santa Maria Maggiore, te Rome; het Baptisterium van de orthodoxen, te Ravenna; het Mausoleum van Galla Placidia in Ravenna, en het Baptisterium van Sint-Johannes in Fonte.[1]

1. Byzantijns mozaiek - Hagiasophia - 13e eeuw - Christus Pantocrator, Istanboel. Datering: 1280. Foto: Onbekend - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

Vroegchristelijke bouwkunst

De eerste bouwwerken van de vroegchristelijke bouwkunst dateren uit de 1e eeuw, al zijn dat nog geen typisch christelijke bouw-werken. De ontwikkeling van een eigen bouwstijl begon na de publicatie van het Edict van Milaan in 313, waarin de Romeinse keizer Constantijn de Grote het christendom legaliseert in het Romeinse Rijk. Wanneer de periode van de vroegchristelijke bouwkunst eindigt, is arbitrair, maar meestal wordt deze gelegd samen met het einde van de late oudheid.

Vroegchristelijke schilderkunst

Rijkere christelijke families hadden eigen grafkamers met rijkelijk versierde wanden. Zij hadden ook grotere graven, in de vorm van een boog. Een dergelijk booggraf werd een arcosolium genoemd. Grafkamers en arcosolia werden versierd met muurschilderingen, waarin zowel hellenistische als vroegchristelijke motieven te vinden zijn. Vaak terugkerend zijn taferelen als een herder met zijn schapen, zowel refererend aan het verhaal van de Goede Herder als aan een pastoraal thema, dat ook in de Romeinse kunst te vinden is. Ook Bijbelse thema's zijn er te vinden, zoals de drie jongelingen in de vuuroven, Daniel in de leeuwenkuil, Jona en het zee-monster of de arme Job op de mestvaalt. Ook vindt men symbolen terug als het anker (de hoop), het kruis (het geloof) of de duif (de vrede). De vis verwijst naar het Griekse ichthus, symbool voor Jezus Christus. Ook vindt men er fresco's van de Maagd Maria met haar Kind.

Vroegchristelijke beeldhouwkunst

Vroegchristelijke beeldhouwkunst vindt men terug op grafstenen, wijwatervaten en sarcofagen.

Vroegchristelijke literatuur

Naast het Nieuwe Testament en de Apocriefen zijn er de geschriften van de Apostolische vaders en eerste Kerkvaders.

2. De Goede Herder, fresco 3de eeuw. Datering: 250-300 A.D. Foto: unknown artist, Rome, 3rd century A.D. - nl.wikipedia.org Licentiestatus: Publiek domein

3. De versierde koepel van de Romeinse villa van Centcelles. De koepel was volledig bedekt met een polychroom mozaïek met diverse scènes, verdeeld over drie zones: het binnenste fries toont een jachtscène; het middelste fries bevat zestien scènes uit het Oude en Nieuwe Testament, gescheiden door zuilen; en het bovenste fries stelt de vier seizoenen voor, afgewisseld met vier andere scènes die een zittende figuur afbeelden, omringd door verschillende mensen. De compositie van het mozaïek culmineert in een centraal medaillon, waarvan slechts een groep kleine hoofden overgebleven is. Datering: 11 september 2013. Foto: Fernando Fernández Baliña - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0 es

4. Sarcofaag van Junius Bassus (359) zou de oudst nog bestaande sarcofaag zijn met een Bijbels verhaal. Datering: 359 A.D. Foto: Tetraktys - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Attribution

5. Muurschildering van Jezus Christus, geflankeerd door de Griekse letters "Alfa en Omega", in de Catacomben van Commodilla, Rome. Datering: 4e eeuw na Christus. Foto: Auteur onbekend - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

6. Fresco uit de Catacomben van de Heiligen Petrus en Marcellinus, met afbeeldingen van Jezus Christus, de heilige Petrus en de heilige Paulus. Vanaf de 4e eeuw begint Jezus Christus te worden afgebeeld op een manier die in de loop der tijd een stereotype zou worden: een volwassen man met een baard, lang haar en een serene, vorstelijke uitstraling. Een voorbeeld hiervan is dit fresco in de Catacomben van de Heiligen Petrus en Marcellinus in Rome. Bovenaan deze muurschildering wordt Jezus Christus geflankeerd door de eerste en laatste letter van het Griekse alfabet, α/Α (alfa) en ω/Ω (omega), om aan te geven dat Christus het begin en het einde is.¹ Rechts van hem gezien, bevindt zich de apostel Petrus; links van hem de apostel Paulus. Onderaan het fresco zijn, van links naar rechts, de martelaren Tiburtius, Marcellinus, Gorgonius en Petrus (een exorcist uit de 4e eeuw) afgebeeld. Tussen hen in staat het Lam, een symbool van Christus. 1 Openbaring 22:13 “Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde, de eerste en de laatste.” Datering: 30 augustus 2019. Foto: Onbekend - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

7. De Teofanie met Christus de Kosmocratter die de martelaarskroon aan San Vitale aanbiedt, terwijl een engel een maquette van de kerk aan bisschop Ecclesius aanbiedt - Koepel van het koor, versierd met Byzantijnse mozaïeken (voltooid tot 547) - Basiliek van San Vitale, Ravenna. Datering: 5 april 2006. Foto: Georges Jansoone - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

8. De catacomben van Commodilla bevatten een van de vroegste afbeeldingen van de bebaarde Christus, hier te zien in het midden van het plafond met de Griekse letters alfa en omega aan weerszijden. Foto: liturgicalartsjournal.com/paleochristian-art-of-roman

9. Catacomben van Ciriaca: Mozes, Jona, Christus met heiligen. Datering: 1903. Foto: Joseph Wilpert - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

10. Maria afgebeeld in de orantehouding in de Sint-Sophia-kerk in Kiev. De mozaïek is 6 meter hoog. Er zijn ongeveer 2 miljoen mozaïeksteentjes gebruikt. Het is een van de grootste monumentale voorbeelden van Oud-Russische kunst. "Orans" betekent in het Grieks "biddend". Deze afbeelding is een van de belangrijkste iconografische typen van de afbeelding van de Maagd Maria, die haar toont met haar handen opgeheven in gebed. De Maagd Orans wordt ook wel "de Onbreekbare Muur" genoemd. Van oudsher wordt aangenomen dat zolang het beeld van de Maagd Orans in de Hagia Sophia staat, de stad Kiev en heel Rusland zullen blijven bestaan.Datering: 1050. Foto: Google Arts & Culture - nl.wikipedia.org Licentiestatus: Publiek domein

Zie ook

• Middeleeuwse kunst
• Oudchristelijke bouwkunst

Bronnen

• Balch, David L., Roman Domestic Art & Early House Churches (Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament Series), 2008, Mohr Siebeck, ISBN 3161493834
• Jensen, Robin Margaret, Understanding Early Christian Art, Routledge, 2000, ISBN 0415204542
• Koch, Guntram, Frühchristliche Kunst. Eine Einführung, Kohlhammer 1995.
• Prigent, Pierre, L'Art des premiers chrétiens, Paris, Desclée de Brouwer, 1995.

Voetnoten en referenties

1.  Early Christian mosaics, in Encyclopaedia Britannica

Externe links/verwijzingen

• Vroegchristelijke kunst - nl.wikipedia.org
• Category:Paleochristian art - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Vroegchristelijke_kunst - 24 december 2025