De San Lorenzo of Sint-Laurensbasiliek (Italiaans: Basilica di San Lorenzo) is een basiliek in de Italiaanse stad Florence. De kerk is gewijd aan Sint-Laurens. Het huidige gebouw ontstond in de 15e eeuw naar een ontwerp van Filippo Brunelleschi en anderen, onder wie waarschijnlijk Michelozzo. De kerk heeft vanaf die tijd gediend als parochiekerk en mausoleum van de Medici. De Nieuwe Sacristie van Michelangelo en de Vorstenkapel worden onder de naam Cappelle Medicee of Medici-kapellen als een apart museum beheerd. De kerk staat aan de Piazza San Lorenzo, schuin tegenover het Palazzo Medici-Riccardi.

• De kerk

Geschiedenis

Volgens de overlevering werd op de plaats van de basiliek in de 4e eeuw een kerk gesticht die in 393 werd ingewijd door de heilige Ambrosius.[3] In de elfde eeuw werd de kerk verbouwd in romaanse stijl.[4]

Matteo Dolfini, prior van de wijk San Lorenzo, kreeg in 1418 toestemming om enkele huizen te onteigenen en af te breken voor de uitbreiding van het dwarsschip van de kerk. In 1421 legde Dolfini de eerste steen voor de nieuwbouw, maar hij overleed al in het-zelfde jaar, waarna Giovanni di Bicci de' Medici, de grondlegger van het Florentijnse Medici-fortuin, de leiding van de bouw overnam. Rond deze tijd raakte Filippo Brunelleschi betrokken bij het ontwerp van de uitbreiding die ten slotte zou leiden tot een volledige herbouw van de kerk. Brunelleschi was op dat moment al voor Giovanni bezig met de bouw van de sacristie annex grafkapel voor Giovanni en zijn familieleden, die later bekend kwam te staan als de Oude Sacristie.

De bouw van de kerk vorderde moeizaam en na Giovanni's dood in 1429 kwam het werk volledig stil te liggen. Waarschijnlijk heeft Brunelleschi zich daarna niet meer met de bouw bemoeid, onder andere wegens meningsverschillen tussen hem en Cosimo de Oude, de zoon en opvolger van Giovanni. Na de hervatting van de bouw in 1442 werd het ontwerp op diverse punten gewijzigd. Zo werd het geplande tongewelf uitgevoerd als een vlak cassettenplafond en werden de voor Brunelleschi kenmerkende 'dobbelstenen' op de zuilen rijkelijk van ornamenten voorzien, terwijl Brunelleschi ze waarschijnlijk kaal had willen houden.[5] Deze 'entablement-blokken' kwamen ook al voor aan zowel het Baptisterium als sommige gebouwen uit de antieke oudheid.

Mogelijk raakte Michelozzo, aan wie Cosimo de voorkeur gaf, al vroeg bij de uitvoering betrokken en zijn veel van de wijzigingen aan hem toe te schrijven. Michelozzo's stijl was weelderiger en rijker aan ornamenten dan die van Brunelleschi, die de nadruk legde op proporties en heldere vormen, zoals hij vooral in de Oude Sacristie heeft kunnen verwezenlijken.[6] Het interieur van de San Lorenzo vertoont overeenkomsten met dat van de Santi Apostoli uit de elfde eeuw. Omdat de verhoudingen van de kerk al vastlagen, kon Brunelleschi vooral in het transept (dwarsschip) zijn ideeën uitwerken.

Brunelleschi had de kerk ook met een reeks halfronde kapellen willen omringen, zoals hij later bij de Santo Spirito deed, maar Cosi-mo wilde de andere vooraanstaande families in de parochie zo min mogelijk ruimte geven in zijn kerk. Met veel geld en politieke in-vloed lukte het hem deze "kapellenstrijd" te winnen.[6] In de eeuwen erna waren de Medici in staat hun parochiekerk te veranderen in een groot mausoleum voor hun familie.

Façade

Toen de kerk in 1460 werd ingewijd, was de gevel nog niet voltooid. In 1516 gaf paus Leo X – ook een Medici – aan Michelangelo de opdracht een ontwerp voor de gevel te maken. Het Casa Buonarroti bezit een houten model van een van zijn ontwerpen. Geen van zijn ontwerpen is echter uitgevoerd en de basiliek is nog steeds voorzien van een eenvoudige gevel van ruwe baksteen.[7] De gevel kijkt uit op de Piazza San Lorenzo, waar zich een monument bevindt voor Giovanni delle Bande Nere, de vader van Cosimo I (1519-1574) en grondlegger van de hertogelijke Medici-dynastie. Het monument werd vanaf 1540 uitgevoerd door Baccio Bandinelli.

 1. San Lorenzo Florence. Datering: 31 augustus 2022. Foto: Chabe01 - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

 2. San Lorenzo Florence. Antonio da sangallo il vecchio, Ontwerp voor de façade. Datering: 27 juni 2017.

Afbeelding: Francesco Bini - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

3. San Lorenzo Florence. Giuliano da Sangallo, Ontwerp voor de façade, Uffizi. Datering: 27 juni 2017.

Afbeelding: Francesco Bini - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

4. San Lorenzo Florence. Michelangelo, Eerste ontwerp, Casa Buonarroti. Michelangelo Buonarroti (Italiaans, 1475–1564), met toevoegingen en restauraties. Demonstratietekening voor het eerste ontwerp van de gevel van San Lorenzo. Pen en bruine inkt, penseel en twee tinten bruine aquarelverf, over een ondertekening. Datering: 29 juli 2021.

Afbeelding: Michelangelo Buonarroti - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

5. San Lorenzo Florence. Michelangelo, Definitief ontwerp, Casa Buonarroti. Datering: 1517.

Afbeelding: Michelangelo Buonarroti - Web Gallery of Art - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

Interieur

De binnenzijde van de voorgevel is voorzien van de zogeheten Tribune van de relieken, die in 1525-1533 werd uitgevoerd naar een ontwerp van Michelangelo.[8]

De eerste kapel aan de rechterzijde bewaart het altaarstuk Het martelaarschap van de heilige Sebastiaan door Jacopo Chimenti. In de tweede kapel bevindt zich De verloving van Maria, een meesterwerk van het Toscaanse maniërisme door Rosso Fiorentino. De linker-muur van deze kapel bevat de grafsteen van de musicus Francesco Landini, een belangrijke vertegenwoordiger van de ars nova, die in de San Lorenzo werd begraven. De grafsteen werd in negentiende eeuw teruggevonden.

6. San Lorenzo Florence. Interieur van de San Lorenzo, gezien in de richting van het hoogaltaar. Datering: 9 juni 2021.

Foto: Sailko - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. San Lorenzo Florence. Plattegrond van de Basilica di San Lorenzo (Florence). 1) Oude sacristie 2) Nieuwe sacristie 3) Kapel van de Prinsen 4) Eerste kloostergang 5) Tweede kloostergang 6) Laurentiaanse bibliotheek 7-8) Preekstoelen van Donatello 9) Tabernakel van Desiderio da Settignano 10) Kapel van Martelli 11-12) Kapellen in het linker transept 13) Bronzino "Martelaarschap van Sint Laurentius" 14) Rosso Fiorentino "Verloving van de Maagd" Datering: 2008.

Bron: Gryffindor - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: Publiek domein

8. San Lorenzo Florence. Het martelaarschap van de heilige Sebastiaan door Jacopo Chimenti. Datering: 21 september 2009.

Foto: Sailko - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

9. San Lorenzo Florence. Maria-Tenhemelopneming door Michele di Ridolfo del Ghirlandaio. Datering: 26 oktober 2009.

Foto: Sailko - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

10. San Lorenzo Florence. De verloving van Maria door Rosso Fiorentino. Datering: 1523.

Foto: Rosso Fiorentino - Web Gallery of Art - nl.wikipedia.org - icentiestatus: Publiek domein

In de derde tot en met zesde kapel zijn de volgende altaarstukken te vinden: Sint-Laurentius troost de zielen in het Vagevuur (1714) door Niccolò Lapi, Maria-Tenhemelopneming door Michele di Ridolfo del Ghirlandaio, De gekruisigde Christus met de heiligen Hiëronymus, Franciscus en Maria Magdalena door Pier Dandini en De aanbidding door de wijzen (1568) door Girolamo Macchietti, het eerste openbare werk van de schilder, waarin de invloed zichtbaar is van Francesco Salviati, vooral in het kleurenpalet.

11. San Lorenzo Florence. Sint-Laurentius troost de zielen in het Vagevuur door Niccolò Lapi. Datering: 1714.

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

12. San Lorenzo Florence. De aanbidding door de wijzen door Girolamo Macchietti. Datering: 1568.

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

Ook in de linkerzijbeuk zijn zes kapellen ingericht. De eerste drie kapellen zijn respectievelijk voorzien van de altaarstukken De roeping van Matteüs (circa 1739) door Pietro Marchesini, een Kruisiging door Francesco Conti, afkomstig uit de San Jacopo sopr'Arno en vermeld in 1709, en het academische werk Tronende Madonna tussen de heiligen Laurentius en Zanobi (1877) door Zanobi Cano-vai. De vierde kapel bevat een interessante combinatie van een houten calvarieberg uit de Duitse school (mogelijk door Paolo Moe-rich), geflankeerd door twee treurende figuren op doek door Lorenzo Lippi. De vijfde kapel wordt gesierd door de Kruisiging van de heilige Achatius en zijn metgezellen door Giovanni Antonio Sogliani. Voor de zesde kapel schilderde Pietro Annigoni in 1964 het altaarstuk Christus en Jozef in de timmermanswerkplaats.

13. San Lorenzo Florence. Tronende Madonna tussen de heiligen Laurentius en Zanobi door Zanobi Canovai. Datering: 1877.

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

14. San Lorenzo Florence. De calvarieberg in de vierde kapel. Datering: 25 februari 2014. Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

15. San Lorenzo Florence. Kruisiging door Francesco Conti. Datering: 25 februari 2014. Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

16. San Lorenzo Florence. Kruisiging van de heilige Achatius en zijn metgezellen door Giovanni Antonio Sogliani.

Datering: 21 september 2009. Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Boven de deur naar de kruisgang – voorbij de zesde kapel aan de linkerzijde – bevindt zich de cantoria (kansel voor het koor) met het renaissance-orgel uit 1502 (uitgebreid in 1773). Vanwege de gelijkenis met die van de Duomo werd de cantoria begin twintigste eeuw toegeschreven aan Donatello, maar wegens de minder elegante en spontane composities van de reliëfs is het eerder een product van diens werkplaats uit de jaren 1460.

17. San Lorenzo Florence. De cantoria door de werkplaats van Donatello met het orgel uit 1502. Datering: 13 maart 2014.

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

18. San Lorenzo Florence. De cantoria door de werkplaats van Donatello met het orgel uit 1502. 25 februari 2014.

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

Kansels en tabernakel

Op de overgang van het schip naar het transept bevinden zich twee kansels, waarvan de bronzen reliëfs zijn ontworpen door de beeldhouwer Donatello. Ze behoren tot zijn laatste werken en zijn waarschijnlijk door ateliermedewerkers uitgevoerd. De opdracht-gever van de panelen en de oorspronkelijke bestemming zijn onbekend. De huidige uitvoering als twee kansels, ieder op vier zuilen, dateert uit de zestiende eeuw. In de zeventiende eeuw werden bij elke kansel twee gesneden panelen van hout toegevoegd. Tegenover de Kansel van de passie, in de linkerzijbeuk, schilderde Agnolo Bronzino in 1565-1569 het fresco Het martelaarschap van de heilige Laurentius, dat rijk is aan verwijzingen naar Michelangelo.

Aan de overzijde, tegenover de Kansel van de verrijzenis, bevindt zich het verfijnd uitgevoerde marmeren eucharistisch tabelnakel dat rond 1460 werd gebeeldhouwd door Desiderio da Settignano. Boven het reliëf met een pietà staan twee engelen die kandelaars dragen en de ruimte flankeren waar de ciborie met de hosties wordt bewaard. Het deurtje naar de ciborie is omkaderd door een in perspectief weergegeven gezicht op een kerk met engelen in aanbidding. Het geheel wordt bekroond door een zegenend Christus-kind. Oorspronkelijk bevond het tabernakel zich in de kapel van de heiligen Cosmas en Damianus en later in die van Neroni Altoviti.

19. San Lorenzo Florence. Donatello en atelier, Kansel van de passie, na 1460. Datering: 9 juni 2021.

Foto: Francesco Bini - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

20. San Lorenzo Florence. Donatello en atelier, Kansel van de passie, na 1460. Datering: 9 juni 2021.

Foto: Francesco Bini - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

21. San Lorenzo Florence. Het tabernakel door Desiderio da Settignano, ca. 1460. Datering: 9 juni 2021

Foto: Sailko - nl.wikiipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

Transept

In de rechterarm van het transept bevindt zich aan de rechterzijde een kapel met een fragment van een oude sarcofaag, die eerder werd gebruikt als graf van de zalige Nicolaus Steno (tegenwoordig aan de overzijde, in een zeventiende-eeuws monument). Hierboven bevindt zich een fresco met een verfijnde Maagd Maria door Niccolò di Tommaso. Bij het altaar hangt een dramatisch kruisbeeld uit verschillende materialen door Antonio del Pollaiolo: het lichaam is gemaakt van kurk, de lendendoek van een gestreepte stof en het haar van touw vermengd met stucwerk. Het veelkleurige glas-in-loodraam met Nicolaus Steno is in 1996 vervaardigd door Carlo Alberto Vanalesta.

De kapel aan het uiteinde van het transept, gewijd aan het Heilig Sacrament, is voorzien van een schilderij met de heilige Zenobius van Florence door Fabrizio Boschi (eind 16e eeuw). Hier bevindt zich ook het grafmonument van Maria Anna Carolina van Saksen, eerste vrouw van groothertog Leopold II van Toscane, die stierf in 1832. Dit werk werd uitgevoerd door het restauratie-atelier Opificio delle Pietre Dure in Florence in 1857. Op de rechtermuur is De geboorte van Christus met de heiligen Marcus en Franciscus te zien uit de werkplaats van Domenico Ghirlandaio (Meester van de Borghese Tondo, eind 15e eeuw).

De kapel aan de kop van het linkertransept wordt "van de heiligen Cosmas en Damianus" of "van de relikwieën" genoemd. Het is nauw verbonden met het Medici-mecenaat van de nabijgelegen Oude Sacristie en bevat de houten kasten waarin de talrijke reliekschrijnen worden bewaard die aan de basiliek zijn geschonken. Op de ingangsboog bevinden zich twee fresco's uit 1611 die worden toegeschreven aan Bernardino Poccetti, met de heiligen Cosmas en Damianus en de heilige Carolus Borromeus en een andere prelaat. Het altaar is getooid met een veertiende-eeuwse Madonna met Kind (toegeschreven aan de gelijknamige Meester van de Madonna van San Lorenzo, navolger van de Meester van de heilige Cecilia), omlijst door een doek uit 1714 met de heiligen Laurentius, Ambrosius en Zenobius door Francesco Conti. Op het altaar staat een inscriptie uit 1714 die Cosimo III de' Medici herinnert als "Etruscorum Rex" (Koning van de Etrusken).

Aan de linkerkant volgt de kapel van de familie Martelli. Naast het Donatello-monument in neorenaissancestijl door Dario Guidotti en Raffaello Romanelli uit 1896, dat de beeldhouwer gedenkt die in de crypte begraven ligt, zijn hier twee belangrijke werken uit de 15e eeuw: de graftombe van de familie Martelli (circa 1455) door Donatello zelf of zijn atelier, waarbij een grote rieten mand is gesimuleerd, en de Martelli-annunciatie door Filippo Lippi (rond 1450), het vroegste vrijwel vierkante altaarstuk van de basiliek dat vervolgens als voorbeeld werd gebruikt voor alle anderen. De predella met de verhalen van Sint-Nicolaas is mogelijk afkomstig van een ander werk en is gemaakt door Lippi met de hulp van zijn assistent Francesco Pesellino. Boven het altaar bevindt zich een vijftiende-eeuws gepolychromeerd houten kruisbeeld en aan de linkermuur het doek van Giuseppe Nicola Nasini met de heilige Hiëronymus en de engel.

De koepel in het midden van het transept is in opdracht van Anna Maria Luisa de' Medici versierd met de Glorie van de Florentijnse heiligen, een groot fresco van Vincenzo Meucci uit 1742. Op de gewelfzwikken schilderde hij vier kerkvaders.

Literatuur

• Ackerman, James S. (herfst 1994). The First Renaissance Buildings (bespreking van Saalman 1993). Design Book Review – The Architecture of Humanism (34): 23-26.
• Argan, Giulio Carlo, Contardi, Bruno (1993). Michelangelo Architect. Harry N. Abrams, New York (Engelse vertaling uit het Italiaans).
• Baedeker (1993). Florence. Wolters-Noordhoff, Groningen.
• Gombrich, E.H. (1976), 'From the Revival of Letters to the Reform of Art: Niccolò Niccoli and Filippo Brunelleschi', in: The Heritage of Apelles, Phaidon, Londen, pp. 93-110.
• Panofsky, Erwin (1984). Iconologische studies. SUN, Nijmegen (Nederlandse vertaling uit het Engels).
• Pizzigoni, Attilio (1991). Filippo Brunelleschi. Artemis & Winkler Verlag, Zürich & München (Duitse vertaling uit het Italiaans).
• Ruda, J. (1978). A 1434 Building Program for San Lorenzo in Florence. The Burlington Magazine 120: 358-361
• Saalman, Howard (1993). Filippo Brunelleschi: The Buildings. Pennsylvania State University Press.
• Thomas, Anabel (2003): San Lorenzo (Florence), Grove Art Online

Bronnen, noten en/of referenties

• Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Basilica di San Lorenzo (Firenze) op de Italiaanstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.

1. dati.beniculturali.it.
2. https://www.britannica.com/topic/San-Lorenzo-church-Florence-Italy.
3.  Baedeker 1993, p. 150-156.
4. Pizzigoni 1991, p. 83.
5. Pizzigoni 1991, p. 96.
6.  Ackerman 1994, p. 24.
7. Argan & Contardi 1993, p. 161-171.
8. Argan & Contardi 1993, p. 198-200.
9. Gombrich 1976, p. 103-106.
10.  Argan & Contardi 1993, p. 175-185.
11. Panofsky 1984, p. 152-155.
12. Argan & Contardi 1993, p. 186-197.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Externe links/verwijzingen

• San Lorenzo (Florence) - nl.wikipedia.org
• Basilica di San Lorenzo (Firenze) - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/San_Lorenzo_(Florence) - 25 december 2025