Het abstract expressionisme was een Amerikaanse moderne schilderstroming binnen de abstracte kunst van de 20e eeuw. De stro-ming domineerde de kunstwereld in de jaren 1946 tot 1960. Het was de eerste grote kunststroming na de Tweede Wereldoorlog en de eerste die de Verenigde Staten, en dan specifiek New York, als bakermat had.

De CoBrA-kunst en de Informele schilderkunst zijn verwant aan het abstract expressionisme.

• Ontstaan van het abstract expressionisme

De New York School

De term 'New York School' (ook: First Generation American painting) is een synoniem van 'abstract expressionisme', maar refereert specifieker aan de schilders, onder wie Jackson Pollock en Willem de Kooning, in New York in de jaren 1940, die het abstract expres-sionisme hebben 'uitgevonden'. Er was geen sprake van een groep met een gemeenschappelijke visie op schilderkunst. Zo vallen een expressionist als De Kooning en een volledig abstract werkende kunstenaar als Mark Rothko onder deze zelfde noemer. Ook Nell Blaine hoorde bij deze kunstenaars, waar van een deel zich had verenigd in de American Abstracts Group.

Voor de Tweede Wereldoorlog had Amerikaanse kunst een provinciaal karakter gekregen, onder meer door de focus die het Federal Art Project, het werkgelegenheidsproject van de Amerikaanse overheid voor kunstenaars tijdens de Grote Depressie, had gericht op het eigen land en de eigen geschiedenis. De kunstcriticus Barbara Rose merkte wel op, dat het Project geen onderscheid maakte tussen abstracte en figuratieve kunst, en daardoor bij heeft gedragen aan het acceptabel maken van abstracte kunst.[1] Daarnaast leerden diverse latere kunstenaars van de New York School elkaar hier kennen. Ook stimuleerde het Project, door het verschaffen van betaald werk, dat parttime-schilders zoals Willem de Kooning zich gingen zien als professionals,[2] en verstevigde het de invloed van het muralisme op de betrokken kunstenaars.

Ook de Art Students League of New York en de opening in 1942 van de Art of This Century Gallery in New York, waardoor de nog on-bekende kunstenaars een plek kregen om te exposeren, hebben bijgedragen in de ontwikkeling van het abstract expressionisme.

De invasie van surrealisten in New York, uitgeweken voor de oorlog (onder anderen André Breton, Max Ernst, André Masson en Rob-erto Matta) zorgde voor een vitalisering van de New Yorkse avant-garde.

Het abstract expressionisme ontstond in de receptie door een aantal Amerikaanse kunstenaars van Europese kunstenaars en kunststromingen. De belangrijkste waren het expressionisme en het surrealisme zoals omschreven door André Breton, en de abstr-actie van bijvoorbeeld de Stijl en Wassily Kandinsky. De grote verschillen tussen Europese en Amerikaanse kunst werden duidelijk in een aantal kenmerken, met name het formaat en de compositie. De Amerikanen verwierpen de Europese landschappelijke wijze van compositie, en benaderden het doek bijvoorbeeld (gechargeerd gesteld) als een uithangbord waarop centraal een groot embleem geplaatst kon worden[3](Rothko), of als een "arena in which to act".[4] Abstract expressionistische kunst nodigt de kunstenaar en de kijker uit tot ontmoeting en maakt hem/haar een deel van de kunst. Jackson Pollock zei in dit verband in 1950: Abstract painting confronts you.

In het abstract expressionisme speelden het kubisme en het surrealisme, twee ogenschijnlijk onverenigbare stromingen, de belang-rijkste rol als Europese invloed, zoals de kubistische ideeën over ruimte. De surrealistische ideeën over ongeleid handelen en proces-matig boven eindresultaat-gericht werken werden in Amerika door het abstract expressionisme met nieuwe ogen bekeken en uitge-werkt.

Naast deze beïnvloeding, heerste er in Amerika ook aversie tegen de Europese vooroorlogse avantgardistische stromingen. Clyfford Still sprak over de "steriele conclusies van Europese decadentie",[5] waarvan hij zich moest bevrijden.

Actie- en kleurveldschildering

Het abstract expressionisme valt grofweg in twee hoofdrichtingen te verdelen. Door een aantal kunstenaars werd gestreefd naar een directe, soms rauwe expressie door het zich richten op de handeling van het schilderen zelf. Deze schilderwijze kan berusten op sur-realistische principes. Jackson Pollock en Willem de Kooning zijn, beiden op hun eigen wijze, exponenten van deze meer lineaire variant.

Politieke betekenis van het abstract expressionisme

De overheid van de Verenigde Staten promootte tijdens de Koude Oorlog actief deze stroming als een product van expressievrijheid en democratie in de USA en West-Europa. Om Europa te winnen voor deze kunststroming voerde de CIA promotiecampagnes en sponsorde zij buitenlandse tentoonstellingen van deze groep. Het a-politieke karakter van de schilderijen maakte deze kunst tot een nuttig instrument als symbool van de vrije wereld.[6]

Kunsthistorische evaluatie van het abstract expressionisme

Het abstract expressionisme heeft gezorgd voor nieuwe mogelijkheden voor de kunstenaar. Het heeft hem toegestaan zich volledig te richten op de beeldende problemen van het schilderen, zonder zich daarbij te hoeven bekommeren om figuratieve elementen.

De werken van de abstract-expressionisten zijn meer overblijfselen van een picturale handeling dan een voltooid werk in de tradi-tionele zin van het woord. Daarnaast was de wijze waarop een werk tot stand wordt gebracht een radicale breuk met de traditionele schilderkunst. Vooral bij Action Painting bestond die vernieuwing uit de wijze waarop de verf op het canvas werd aangebracht, of liever gezegd belandde. Het meest tot de verbeelding spreekt het 'gooi- en smijtwerk' - soms met potten tegelijk - van Karel Appel waarover hij zelf placht op te merken: "ik rotzooi maar een beetje aan". Iets subtieler ging Pollock te werk met zijn drip-techniek. Hij legde zijn doeken op de grond - door eromheen te lopen was hij fysiek meer in contact met het doek - en druppelde, goot of slin-gerde verf erop. Dat laatste leverde zijn karakteristieke slierten op. Latere (Amerikaanse) kunstenaars voegden hier nog een dimensie aan toe, door vervolgens het doek met de natte verf verticaal te plaatsen, waardoor een druip-effect ontstond.

Niettemin wendde de schilders uit deze periode(n) nog de klassieke materialen aan, zoals olieverf op canvas, en lieten het doek in-tact. Dit werd pas doorbroken met de conceptuele kunst zoals de ruimtelijke concepten van Lucio Fontana en het bouwen van ruim-telijke installaties en met de introductie van performances.

• Lijsten

Kunstenaars van de First New York School

Tot de belangrijkste vertegenwoordigers van de eerste groep abstract expressionisten worden algemeen gerekend[7]:

• Willem de Kooning
• Barnett Newman
• Jackson Pollock
• Mark Rothko
• Clyfford Still
• Arshile Gorky
• Adolph Gottlieb
• Philip Guston
• Franz Kline

Andere abstract expressionisten

• William Baziotes
• Jan Burssens
• Helen Frankenthaler
• Hans Hofmann
• Bob Kemper
• Lee Krasner
• Robert Motherwell
• Kor Onclin
• Pearl Perlmuter
• Richard Pousette-Dart
• Ad Reinhardt
• Mark Tobey
• Bradley Walker Tomlin
• Cy Twombly
• Jack Tworkov
• Pierre Vlerick
• Francis Bacon
• Pablo Palazuelo
• Karel Appel
• Frieda Hunziker
• Dora Tuynman

Bij de ontwikkeling betrokken kunstcritici

• Clement Greenberg
• Harold Rosenberg

Tentoonstellingen

In het najaar van 2016 vond een spraakmakende overzichtstentoonstelling plaats in de Royal Academy, Londen, met werk van de belangrijkste abstract expressionisten zoals Jackson Pollock, Willem de Kooning, Mark Rothko, Clyfford Still, Barnett Newman en Arshile Gorky.[8]

Foto-Galerie

1. Pollocks atelier in Springs, NY. Datering: 6 mei 2007. Foto: Dmadeo - nl.wikipedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

2. De buitenzijde van de Rothko-chapel in Houston, Texas. Datering: 16 september 1999. Foto: Melissa Gasser - nl.wikipedia.org

Licentiestatus: Publiek domein

3. 'Schoonheid & Waarheid 1. (Fr. Schiller)' - gouache-schilderij en geschreven tekstzin op papier - abstract expressionistische kunst, gemaakt in 2007 door Nederlandse kunstschilder Fons Heijnsbroek. Datering: 2007. 

Foto: Fons Heijnsbroek - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC0 1.0

4. Marendo Müller: Core Flow. Datering: 9 februari 2015. Foto: Firedrop Marendo Müller - commons.wikimedia.org

Licentiestatus: CC0 1.0

5. 'Schoonheid & Waarheid 1. (Fr. Schiller)' - gouache-schilderij en geschreven tekstzin op papier - abstract expressionistische kunst, gemaakt in 2007 door Nederlandse kunstschilder Fons Heijnsbroek. Datering: 2007. 

Foto: Fons Heijnsbroek - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC0 1.0

6. Abstracte impressionistische schilderkunst. Datering: 22 december 2019. Foto: Ktin - commons.wikimedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

7. Alan Crist: A brilliant masterpiece. Datering: 8 december 2024. Foto: Bill Hammond - commons.wikimedia.org 

Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

8. Fons Heijnsbroek: Abstract modern schilderij in olieverf op doek, in rode en gele kleuren - titel 'nr. 4.085' - geschilderd op doek. Datering: 1998. Foto: Fons Heijnsbroek - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC0 1.0

9. Kleurrijk acryl schilderij op canvas 'Found Landscape, nr. 4.050' - een abstract groot schilderij, geschilderd in 1992 door de Nederlandse schilder Fons Heijnsbroek, met veel inspiratie van de hollandse schilder Jacob van Ruisdael. 

Foto: Fons Heijnsbroek - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC0 1.0

10. Schilderij van Eugenio Cruz Vargas (1923-2014). Techniek: olieverf op doek. Onderwerp: objectieve/expressieve abstractie van een verlaten gebouw in een kleurrijke woestijn. Foto: José Cruz - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

11. August Macke: Farbige-komposition - Kleurencompositie. Datering: Voor 1914.

Foto: philipphauer.de/galerie/august-macke/werke-gr/farbige-komposition.jpg - commons.wikimedia.org

Licentiestatus: Publiek domein

12. Willem de Kooning: Rotterdam Weena. Kunstwerk "Seated woman". Datering: Oktober 2007.

Foto: F. Eveleens - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY 3.0

13. Adolph Gottlieb: Sun Deck - Zonnedek. Datering: 1936. Foto: americanart.si.edu/artwork/sun-deck-9419 - commons.wikimedia.org

Licentiestatus: Publiek domein

14. Thomas Heinz Fischer: Zonder titel, acrylverf op handgemaakt papier. Datering: 11 december 2025. 

Foto: Dr.Thomas Fischer - commons.wikimedia.org - Licentiestatus: CC BY-SA 4.0

15. Eugenio Cruz Vargas: Objectieve/expressieve abstractie van een klok in de ruimte. Foto: José Cruz - commons.wikimedia.org

Licentiestatus: CC BY-SA 3.0

Bronnen, noten en/of referenties

• Harrison, Charles ,"Abstract Expressionism", in: Stangos, Nikos, Concepts of modern art, (Londen 1994) pp. 169-211
• Lucie-Smith, Edward, Movements in art since 1945. New revised edition. (Londen 1969, 1975, 1984)

1. Lucie-Smith p. 27
2. Harrison p. 205
3. Lucie-Smith p. 77
4. Uitspraak van de kunstcriticus/dichter Harold Rosenberg. Joselit, David, American Art Since 1945 (Londen 2003) p. 9
5. Boogerd, Dominic, van den, Clyfford Still in het Stedelijk, in: Kunstschrift, 36e jrg. nr. 4, juli/augustus 1992 p. 40
6. Spierballenkunst in NRC 29 september 2016. Gearchiveerd op 8 mei 2021.
7. Stedelijk Museum Amsterdam, Op het tweede gezicht. Philip Guston (1913-1980) (Amsterdam juli 1986) pp. 191-194
8. Tentoonstelling Abstract Expressionism in de Royal Academy of Arts, Londen^{[dode link]}
9. Allan Stone Gallery > Artists > Willem de Kooning
10. MoMA | The Collection | Barnett Newman. The Blessing. 1944
11. NGA | Mark Rothko | Classic Paintings 1. Gearchiveerd op 6 mei 2017.
12. Clyfford Still 1948-C Oil on Canvas 81 x 69". Gearchiveerd op 7 mei 2013.

• Zie ook

Afbeeldingen:

• Willem de Kooning, drie werken, Alan Stone Gallery[9]
• Barnett Newman, Untitled, 1945. MoMa.org (artcyclopedia)[10]
• Mark Rothko, Untitled, 1949. National Gallery of Art[11]
• Clyfford Still, 1948-C (clyffordstill.net)[12]

Externe links/verwijzingen

• Abstract expressionisme - nl.wikipedia.org
• Category:Abstract expressionism - uit Wikimedia Commons

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/Abstract_expressionisme - 16 september 2025